Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 17 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 887/15

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 8 października 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 879/14, po rozpoznaniu skargi E. P., H. G. i Z. W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej, w pkt 1. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...]; w pkt 2. stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; w pkt 3. zasądził od Ministra Skarbu Państwa na rzecz E. P., H. G. i Z. W. solidarnie kwotę 3155 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Działając w imieniu własnym oraz w imieniu W. W., W. L., Z. W. i H. G., E. P. złożył do Urzędu Miejskiego w Gdańsku wniosek o przyznanie rekompensaty za majątek pozostawiony w miejscowości Ś., gm. W. L., powiat B. Wniosek o wydanie decyzji w sprawie rekompensaty za tzw. "mienie zabużańskie" w dniu 19 grudnia 2008 r. złożyli również Z. C., S. K., W. K., M. K. i D. B. W aktach sprawy znajduje się także wniosek D. W.-R. i W. C. z dnia 12 sierpnia 2011 r. o wydanie decyzji w sprawie rekompensaty.

Wojewoda dokonał podziału postępowania na wniosek następujących stron: S. K., W. C., M. K., W. K., A. B., P. B., D. W. – R., H. G., Z. W. i W. L., z uwagi na trudności w prowadzeniu postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po J. K., B. P. i W. W. Wojewoda wyłączył również do odrębnego rozstrzygnięcia postępowanie prowadzone wobec W. L. Decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. Wojewoda, działając na podstawie art. 5 ust. 3 pkt 4 w zw. z art. 27 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm., dalej ustawa) potwierdził posiadanie przez E. P., H. G., Z. W., W. K., M. K., S. K., D. W.-R., W. C., P. B., A. B., T. B., F. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości Ś., gmina W. L., powiat b., województwo p.

Po rozpoznaniu odwołań, zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. Minister utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu wyjaśnił, że:

1. 1) Właścicielami pozostawionej nieruchomości położonej na dawnych Kresach Wschodnich RP w momencie opuszczenia byłego terytorium RP byli L. i B. P.
2. 2) W aktach sprawy znajdują się różne dokumenty opisujące rodzaj i powierzchnię pozostawionej nieruchomości. Dokumentami tymi są: opis mienia pozostawionego, zaświadczenie archiwalne Państwowego Archiwum Obwodu B. z dnia 30 marca 2010 r. oraz zeznania świadków – protokół przesłuchania M. H. i A. C. z dnia 7 listopada 1990 r.
3. 3) Jedynie dokument w postaci opisu mienia pozostawionego jest dokumentem urzędowym wskazującym na rodzaj i powierzchnię przedmiotowej nieruchomości, bowiem jako jedyny opisuje stan faktyczno - prawny owej nieruchomości na dzień jej opuszczenia przez B. T. v. P. i L. P. w 1945 r.
4. 4) Zarówno znajdujące się w aktach sprawy zaświadczenie Sądu Powiatowego w Siedlcach z dnia 26 sierpnia 1961 r. Nr [...], stwierdzające, że w archiwach Sądu znajduje się dokument notarialny z dnia 9 lipca 1920 r., z którego wynika, że F. S. sprzedał L. i B. P. 45 morgów ze swoich dóbr Ś., jak i zaświadczenie archiwalne Państwowego Archiwum Obwodu B. z dnia 30 marca 2010 r. - przestawiające stan nieruchomości w roku 1922 - nie spełniają wymogów dowodu, o których mowa w art. 6 ust. 4 ustawy, bowiem określają stan nieruchomości na okres dużo wcześniejszy niż moment jej opuszczenia. Zdaniem Ministra, pomiędzy rokiem 1922 a rokiem 1945 mogły nastąpić zmiany w stanie przedmiotowej nieruchomości. To, że Państwo P. byli w 1922 roku właścicielami majątku opisanego w ww. zaświadczeniu archiwalnym według organu nie dowodzi, że stan taki musiał istnieć w 1945 r.
5. 5. Opis mienia pozostawionego ma wyższą moc dowodową niż zeznania świadków – protokół przesłuchania świadków M. H. i A. C. z dnia 7 listopada 1990 r. - potwierdzające, że L. P. był właścicielem przedmiotowej nieruchomości do chwili śmierci w 1944 r.

W skardze do sądu administracyjnego E. P., Z. W. i H. G. zarzucili:

1. 1. Naruszenie art. 76 § 1, § 2 i § 3 k.p.a. poprzez błędne przyjęcia, ż w sprawie nie doszło do przeprowadzenia dowodu przeciwko dokumentowi urzędowemu, tj. dokumentowi urzędowemu Opisu Mienia Pozostawionego nr [...], co w konsekwencji doprowadziło do tego, iż rozstrzygnięcie sprawy oparto na dokumencie, który utracił walor dowodu urzędowego.
2. 2. Naruszenie art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez brak należnego wyjaśnienia sprawy oraz brak pełnego rozpatrzenia materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, czego konsekwencją było błędne przyjęcie, że nieruchomość opuszczona składała się z 9 ha ziemi, w tym 7 ha ziemi uprawnej, podczas gdy dowody z dokumentów, tj. zaświadczenia nr [...] Państwowego Obwodu B. z dnia 30 marca 2010 r. wraz z tłumaczeniem i zaświadczenia nr [...] Sądu Powiatowego w Siedlcach z dnia 26 sierpnia 1961 r. oraz dowody z zeznań świadków w całości ze sobą korespondujące wskazują, że nieruchomość ta posiadała 45 morgów, tj. 24 ha.
3. 3. Naruszenie art. 75 § 1 i § 2 k.p.a. w zw. z art. 76 § 1, § 2 i § 3 k.p.a. i art. 6 ust. 4 ustawy poprzez błędne przyjęcie, że urzędowy opis mienia ma pierwszeństwo przed innymi dowodami określającymi rodzaj i powierzchnie opuszczonej nieruchomości, w sytuacji, gdy przepisy k.p.a. i ustawy przyjmują zasadę równej mocy dowodowej środków dowodowych.
4. 4. Naruszenie art. 86 k.p.a. poprzez jego błędne zastosowanie polegające na braku przesłuchania wszystkich stron postępowania, ograniczając ten dowód jedynie do przesłuchania E. P., w sytuacji, gdy pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, a pozostałe środki uległy wyczerpaniu.
5. 5. Naruszenie zasady zaufania do organów administracyjnych, wyrażonej w art. 11 k.p.a.
6. 6. Naruszenie art. 81 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. poprzez niezawiadomienie skarżących o możliwości zapoznania się z materiałem dowodowym przed wydaniem decyzji przez Ministra oraz błędne uznanie przez organ, że powierzchnia opuszczonej nieruchomości została udowodniona dokumentem urzędowym opisu mienia, w sytuacji, gdy strona nie mogła się wypowiedzieć co do przeprowadzonego dowodu z tego dokumentu.
7. 7. Naruszenie art. 6 ust. 4 ustawy poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, że jedynym dokumentem wskazującym rodzaj i powierzchnię opuszczonej nieruchomości jest Opis Mienia Pozostawionego nr [...].
8. 8. Naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji Wojewody w sytuacji, gdy w sprawie zachodzi konieczność zastosowania art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji.

Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę i uchylił decyzje organów obu instancji. W uzasadnieniu wyjaśnił, że decyzje zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Przepis 6 ust. 1 ustawy przewiduje, aby do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty dołączone zostały dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Zgodnie z art. 6 ust. 4 ustawy, takimi dowodami mogą być w szczególności: 1) urzędowy opis mienia, 2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, 3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw, 4) wydane przez władze polskie dokumenty, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego. W przypadku braku wymienionych dokumentów, dowodami mogą być oświadczenia dwóch świadków, złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy:

1. 1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej;
2. 2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 i Nr 281, poz. 2782 oraz z 2005 r. Nr 130, poz. 1087) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

Materiał dowodowy zgromadzony przez organ w postępowaniu w przedmiocie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej podlega ocenie na zasadach określonych w przepisach k.p.a. Stosownie zatem do art.77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. W świetle natomiast art.80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Strony spełniają formalne przesłanki uzyskania rekompensaty, określone w art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 oraz art. 5 ust. 1 ustawy, są następcami prawnymi osób będących w dniu 1 września 1939 r. obywatelami polskimi, zamieszkałymi przed wybuchem wojny na byłym terytorium Rzeczypospolitej, opuszczonym następnie w związku z okolicznościami związanymi z wojną, co z kolei związane było z pozostawieniem w miejscu dawnego zamieszkania stanowiących ich własność nieruchomości. Okoliczności te znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym zgromadzonym w aktach administracyjnych i nie budzą wątpliwości. Istota sporu sprowadza się w niniejszej sprawie do ustalenia wielkości powierzchni pozostawionej nieruchomości. Orzekające w niniejszej sprawie organy administracji, przyznając skarżącym rekompensatę za przedmiotową nieruchomość uznały, że powierzchnia opuszczonej nieruchomości wynosiła 9 ha ziemi, w tym 7 ha ziemi uprawnej.

Swoje ustalenia w tym zakresie zarówno Minister jak i Wojewoda oparli dowodzie w postaci Opisu Mienia Pozostawionego nr [...], odmawiając wiarygodności innym zgromadzonym w sprawie dokumentom. W szczególności organy odmówiły mocy dowodowej zaświadczeniu Państwowego Archiwum Obwodu B. z dnia 30 marca 2010 r. nr [...] uznając, że przedstawiony przez strony dowód, wskazujący na inny obszar nieruchomości, jest niemiarodajny w sprawie z uwagi na datę potwierdzającą stan prawny majątku. W ocenie orzekających organów powyższy dokument potwierdza powierzchnię i stan władania przedmiotowej nieruchomości wyłącznie na rok 1922, a zatem nie dowodzi stanu faktycznego i prawnego owej nieruchomości na dzień jej opuszczenia przez właścicieli, które miało nastąpić w 1945 roku. Nie można wykluczyć, że przed wybuchem II wojny światowej doszło do cywilnoprawnego rozporządzenia przez właścicieli majątku jego częścią na rzecz osób trzecich, np. w drodze sprzedaży.

Sąd I instancji stwierdził, że nie podziela stanowiska, iż treść przedłożonego zaświadczenia z dnia 30 marca 2010 r., wystawionego przez Państwowe Archiwum Obwodu B., nie pozwala na wysuwanie jakichkolwiek innych wniosków odnośnie prawa właścicielskich małżonków P., aniżeli dotyczących ściśle roku 1922 r. Stanowisko organów nie bierze bowiem pod uwagę faktu, że – jak wynika z treści zaświadczenia – zawartych w nim informacji udzielono na podstawie kwerendy zbiorów archiwalnych, dotyczących okresu 1922 - 1939 ("W dokumentach Instytucji Naukowo – Metodycznej Państwowe Archiwum Obwodu B. za lata 1921 – 1939 znajdują się informacje o tym, że w roku 1922 małżonkowie P. (...) posiadali ziemię o powierzchni 45 mórg (...).".

W ocenie Sądu fakt ten uprawnia do wnioskowania, że przedmiotowy dokument może być miarodajny przy ustaleniu stanu prawnego również po roku 1922, tj. co najmniej do 1939 r. Dopuszczalnym zdaniem Sądu jest bowiem przyjęcie, że skoro urzędowy zbiór dokumentów archiwalnych, obejmujący lata 1922 – 1939 zawiera wzmiankę o nabyciu i posiadaniu nieruchomości przez małżeństwo P., nie zawiera natomiast adnotacji o późniejszym zbyciu całości czy też części tej nieruchomości przez jej właścicieli, to do tego rodzaju rozporządzeń nie doszło, a zatem że stan prawny nieruchomości nie uległ zmianie do końca okresu, którego dotyczy przedmiotowy zbiór dokumentów, tj. do 1939 r. Nie wyklucza to zatem przyjęcia, że przedłożone zaświadczenie stanowi wiarygodny dowód na stan własności małżeństwa P. co najmniej na datę zajęcia przez ZSRR wschodnich terenów II Rzeczypospolitej w dniu 17 września 1939 r. Katalog dowodów służących wykazaniu rodzaju i powierzchni pozostawionych nieruchomości określa art. 6 ust.4 ustawy.

Jakkolwiek na pierwszym miejscu ustawodawca wskazał urzędowy opis mienia, któremu niewątpliwie co do zasady należy przypisywać dużą wartością dowodową, to nie jest to dyrektywa bezwzględnie obowiązującą w każdej sprawie. Ustawodawca dopuścił przeprowadzanie również dowodów z innych dokumentów urzędowych, takich jak orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny (dokument taki nie występuje w niniejszej sprawie) oraz, co z punktu widzenia niniejszej sprawy istotne, z dokumentów urzędowych, w tym sądowych, a także dokumentów pozyskanych z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw.

Nadto art. 6 ust. 4 ustawy nie zawiera zamkniętego katalogu dowodów. Oznacza to, że co do zasady dopuszczalne jest wywodzenie przez wnioskodawców faktu pozostawienia nieruchomości poza granicami RP, jak też rodzaju i powierzchni tychże nieruchomości także w oparciu o inne dowody, aniżeli wprost wymienione w art.6 ust.4 ustawy. Powyższe prowadzi do wniosku, że w przypadku zgromadzenia w danej sprawie, oprócz dowodu w postaci opisu pozostawionego mienia, także innych dowodów, odnoszących się do nieruchomości opuszczonej w warunkach określonych w art.1 ustawy, koniecznym jest dokonanie przez organ oceny całego zgromadzonego materiału dowodowego, nie zaś automatyczne przypisanie najwyższej mocy dowodowej opisowi pozostawionego mienia.

W sprawie wnioskodawcy formułują odmienne wnioski na temat powierzchni pozostawionego majątku, aniżeli wynikające z opisu pozostawionego mienia, podnosząc że wbrew ocenie organów powierzchnia ta nie zmieniła się od momentu nabycia nieruchomości przez małżeństwo P. i przez cały czas, tj. aż do momentu opuszczenia gospodarstwa, wynosiła 22 ha, zamiast ujętych w opisie 9 ha. Obok zaświadczenia archiwalnego z dnia 30 marca 2010 r. strony powołują się również na inny dowód, korespondujący z treścią tego zaświadczenia, sporządzony dużo wcześniej, tj. dowód z zeznań M. H. i A. C. z dnia 7 listopada 1990 r., przesłuchanych w Wydziale Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miejskiego w Gdańsku. Obie te osoby pod rygorem odpowiedzialności karnej zgodnie oświadczyły, że L. P. pozostawił w miejscowości Ś. w województwie p. użytki rolne o powierzchni 22,5 ha, w tym łąki i las.

Z przesłuchania E. P., syna małżeństwa P., przeprowadzonego w dniu 28 maja 2013 r. przez Wojewodę, wynika, że w 1940 r. cała rodzina, za wyjątkiem matki – B. P. oraz siostry, nie zamieszkującej w majątku, została aresztowana a następnie wywieziona do obozu w Archangielsku. L. P. zmarł w Archangielsku w 1944 r., jego syn E. wraz z resztą rodzeństwa wrócili do Polski w 1946 r. w ramach I fali repatriacji. Matka B. P. po aresztowaniu rodziny w 1940 r. przez dłuższy czas się ukrywała, ale po wkroczeniu wojsk niemieckich w 1941 r. wróciła do majątku, w 1946 r. matka repatriowała się do Polski. Przesłuchiwany zeznał również, że rozbieżność odnośnie określenia powierzchni pozostawionego majątku, zachodząca pomiędzy opisem mienia pozostawionego (9 ha), zaświadczeniem archiwalnym (45 mórg) oraz oświadczeniem świadków M. H. i A. C. z dnia 7 listopada 1990 r. (22,5 ha) wynika najprawdopodobniej z tego, że matka, która została na gospodarstwie sama po wywiezieniu reszty rodziny celowo podała mniejszą powierzchnię nieruchomości ówczesnym okupacyjnym władzom niemieckim, aby odprowadzać mniejszy, przymusowy kontyngent płodów rolnych.

Stan taki, utrwalony w dokumentacji został uwzględniony przy sporządzaniu przez Komisję Polsko – Radziecką opisu mienia pozostawionego. Powierzchnia zabudowań, ujęta w opisie mienia pozostawionego, również została zaniżona.

W powołaniu na te materiały Sąd I instancji stwierdził, że w sprawie występuje co najmniej kilkuletnia przerwa w udokumentowaniu stanu prawnego nieruchomości, rozciągająca się pomiędzy rokiem 1939 (ostatni rok z okresu objętego zaświadczeniem archiwalnym z dnia 30 marca 2010 r.) a rokiem 1946 r., tj. rokiem faktycznego opuszczenia gospodarstwa przez B. P. Sam ten fakt nie może jednakże prowadzić w ocenie Sądu do automatycznego wniosku, że wyłącznie wiarygodnym dowodem w zakresie ustalenia powierzchni pozostawionej nieruchomości jest opis pozostawionego mienia. Okoliczności polityczne towarzyszące skutkom wybuchu wojny uzasadniają przyjęcie, że w dużej liczbie przypadków zgromadzenie przez osoby opuszczające swoje majątki i przesiedlające się do Polski po zakończeniu wojny aktualnej dokumentacji urzędowej, potwierdzającej stan prawny opuszczanych nieruchomości, było z obiektywnych przyczyn niemożliwe.

Sytuację obywateli polskich zamieszkujących na terenach, które w wyniku wybuchu II wojny światowej znalazły się pod administracją radziecką, w tym w szczególności sytuację rodziny B. P. dobitnie ilustruje fakt, że zaledwie na klika lat przed opuszczeniem przez B. P. przedmiotowego majątku rodzina ta została poddana przez władze radzieckie dotkliwym represjom w postaci aresztowania i wywiezienia w głąb ZSRR (za wyjątkiem B. P.). W ocenie Sądu ówczesne uwarunkowania polityczne i społeczne nie mogą pozostawać bez wpływu na ocenę materiału dowodowego sprawy. Fakt podpisania przez B. P. opisu pozostawionego mienia, sporządzonego nadto w języku rosyjskim, a stwierdzającego powierzchnię pozostawionej nieruchomości w wymiarze 9 ha, nie jest w ocenie Sądu przesłanką wystarczającą do uznania, że treść opisu została w tym zakresie sporządzona z należytą starannością, a podpisująca dokument właścicielka majątku miała realną możliwość dokładnego zapoznania się z jego treścią i podnoszenia ewentualnych uwag i sprostowań.

Dodatkowo, w ocenie Sądu względy doświadczenia życiowego w dalekim stopniu nie wykluczają, a wręcz uprawdopodobniają wystąpienie okoliczności, które w swoim zeznaniu z dnia 28 maja 2013 r. podniósł E. P., syn B. P. (uwzględnienie w opisie mienia zaniżonego areału nieruchomości, podanego przez właścicielkę pierwotnie na rzecz okupacyjnej administracji niemieckiej).

Formułując zalecenia co do dalszego postępowania Sąd I instancji stwierdził, że ponownie prowadząc postępowanie Wojewoda ponownie rozpozna wniosek stron o potwierdzenie prawa do rekompensaty, uwzględniając okoliczność, że powierzchnia opuszczonego majątku posiadała powierzchnię wykazaną w zaświadczeniu archiwalnym Państwowego Archiwum Obwodu B. z dnia 30 marca 2010 r. oraz w zeznaniach świadków – protokół przesłuchania M. H. i A. C. z dnia 7 listopada 1990 r.

W skardze kasacyjnej Minister Skarbu Państwa zaskarżył wyrok w całości, wnosząc alternatywnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji lub o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi. Wniesiono także o zasądzenie kosztów postępowania. Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U.z 2012 r., poz. 170 ze zm. – dalej p.p.s.a.) wyrokowi zarzucono naruszenie:

1. 1. prawa materialnego: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 11 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 1090) poprzez jego niezastosowanie, które skutkowało brakiem uznania, że wartość nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej określa się według stanu na dzień ich pozostawienia;
2. 2. przepisów postępowania: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez bezzasadne zarzucenie naruszenia przez organ przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż skutkowało uchyleniem decyzji organów obu instancji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że zgodnie z art. 11 ust. 5 ustawy organ jest zobowiązany uwzględnić zmiany, jakie zaszły na przedmiotowej nieruchomości pomiędzy wybuchem II wojny światowej, a chwilą jej pozostawienia. W niniejszej sprawie Sąd pominął brzmienie tego przepisu, gdyż zaświadczenie archiwalne Państwowego Archiwum Obwodu B. z dnia 30 marca 2010r. określa stan nieruchomości na rok 1922, a więc na 23 lata przed jej opuszczeniem przez B. P. w 1945 r. Podobnie zaświadczenie Sądu Powiatowego w Siedlcach z dnia 26 sierpnia 1961 r., przedstawia stan nieruchomości na rok 1920, czyli również na 25 lat przed repatriacją B. P. do Polski.

W ocenie organu upływ czasu mógł mieć wpływ na składniki wchodzące w skład nieruchomości pozostawionej poza granicami RP. Zdaniem skarżącego kasacyjnie organu Sąd I instancji w zupełnie nieuprawniony sposób zdyskredytował dowód w postaci Opisu Mienia Pozostawionego podważając tym samym konstrukcję katalogu dowodów wskazanego w art. 6 ust. 4 ustawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną E. P., Z. W. i H. G. wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, uznając stanowisko Sądu I instancji z prawidłowe.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art.176 p.p.s.a skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.

Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna okazała się uzasadniona.

Trafny jest zarzut nieuprawnionego przyjęcia przez Sąd I instancji, że w sprawie postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., przy równoczesnym sformułowaniu zaleceń, aby stan faktyczny w zakresie powierzchni pozostawionych nieruchomości przyjąć na podstawie zaświadczenia Państwowego Archiwum Obwodu B. z 30 marca 2010 r. oraz zeznań świadków. Obowiązek dostarczenia dowodów wykazujących fakt pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP oraz ich powierzchni i rodzaju obciąża wnioskodawców. Nie zwalnia to organów od przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego zgodnie z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. w zakresie pełnego zebrania materiałów dowodowych. Obowiązkowi temu organy sprostały, albowiem zgromadzono w aktach materiały archiwalne. Jakkolwiek w oświadczeniu z 12 listopada 1990 r. E. P. podał, że nie posiada opisu mienia, które nie zostało znacjonalizowane, nie wywłaszczone dla sowchozu lub kołchozu przed ewakuacją, to następnie uzyskał i złożył do akt poświadczoną za zgodność z oryginałem przez Archiwum Akt Nowych kopię opisu pozostawionego mienia, dotyczącego ewakuowanej do Polski B. P., jak też zaświadczenie Państwowego Archiwum Obwodu B. Ustawa w art. 6 ust. 4 wskazuje otwarty katalog dowodów.

Należy jednak zauważyć, że zgodnie z art. 6 ust. 5 ustawy, zeznania świadków mogą być dowodami w sprawie, jeżeli brak jest dowodów wskazanych w ust. 4 pkt 1 i 2 ustawy, czyli urzędowego opisu mienia i orzeczenia wydanego przez Państwowy Urząd Repatriacyjny. Oznacza to, że ustawodawca nie wykluczył możliwości wykazywania rodzaju i wielkości pozostawionego majątku poprzez przeprowadzenie dowodu ze świadków, jednak poszczególnym środkom dowodowym przyznał zróżnicowaną moc i ustalił preferencje. Przepis art. 6 ust. 4 ustawy nie przewiduje możliwości przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków dla weryfikacji dokumentów, nie przewiduje też, że zeznania mogą być dowodami w sytuacji wątpliwości co do rzetelności urzędowego opisu mienia lub orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. Jedynym warunkiem dopuszczającym tego rodzaju dowody jest brak dokumentów wymienionych w art. 6 ust. 4 pkt 1 i 2 ustawy.

Brzmienie ustawy w tym zakresie nie pozostawia wątpliwości. W konsekwencji zastrzeżenia podnoszone przez Sąd I instancji względem wiarygodności dokumentu stanowiącego urzędowy opis mienia nie mogą świadczyć o naruszeniu przez organy art. 80 k.p.a. i nie uprawniają do oparcia ustaleń faktycznych na zeznaniach świadków. Organy nie dopuściły się wadliwej oceny materiałów dowodowych, dając względem zeznań świadków pierwszeństwo dokumentowi, o jakim mowa w art. 6 ust. 4 pkt 1 ustawy. Zasadny jest przy tym argument, że nie można odmawiać wiarygodności urzędowemu opisowi mienia z tego powodu, że był spisywany przy współudziale funkcjonariuszy Związku Radzieckiego oraz współpracujących z nimi przedstawicieli ówczesnych władz polskich. Okoliczność ta musiała wszak być uwzględniana przez ustawodawcę, który mimo tego uznał ów dokument za mogący poświadczać dane dotyczące majątku, i to w pierwszej kolejności, przed zeznaniami jakichkolwiek świadków.

Nie wynika też z uzasadnienia Sądu I instancji, aby organy pominęły jakiś materiał dowodowy, świadczy o tym chociażby w sposób pośredni treść zaleceń co do dalszego postępowania, ograniczająca się do wskazania na zasadność przyjęcia danych wynikających z zaświadczenia archiwum i zeznań świadków, bez zalecania uzupełnienia materiału dowodowego.

Zasadny jest także w konsekwencji zarzut naruszenia prawa materialnego art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w związku z art. 11 ust. 5 ustawy. Jakkolwiek przepis art. 11 ust. 5 ustawy dotyczy sposobu wyceny i ustalania wartości w sporządzanym operacie szacunkowym, to wskazuje na obowiązek uwzględniania stanu na dzień pozostawienia. W sprawie sporny był nie sam fakt posiadania przez poprzedników prawnych wnioskodawców nieruchomości na byłych terenach RP i ich pozostawienie poza obecnymi granicami RP w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r., ale właśnie stan nieruchomości, czyli ich wielkość. Nakazane przez Sąd I instancji posłużenie się danymi pochodzącymi z materiałów za lata 1921 -1939 zakłada, że nie ma znaczenia stan majątku, w jakim znajdował się on w dacie pozostawienia. Tymczasem celem regulacji zawartej w ustawie nie była rekompensata za straty poniesione w związku z działaniami wojennymi, tych bowiem doświadczali wszyscy obywatele RP, lecz rekompensata za konieczność pozostawienia mienia w związku ze zmianą granic.

Z tego względu istotne znaczenia ma stan majątku w dacie jego pozostawienia. Sąd I instancji założył, że brak danych o zmianach w stanie majątkowym w materiałach archiwalnych do roku 1939 potwierdza, że do tej daty nie doszło do żadnych rozporządzeń i uszczupleń na drodze czynności prawnych. Na tej podstawie przyjęto, że także w roku 1946 stan nieruchomości był tożsamy ze stanem z daty nabycia. Natomiast wobec sprzeczności między dokumentem późniejszym (opis mienia) i danymi dotyczącymi co najwyżej roku 1939, nie ma podstaw do podważania stanu opisanego w dokumencie późniejszym. Stan wojny, wysiedlenie części członków rodziny nie były czynnikami, które nie mogły zmienić stanu posiadania. Jak wyżej wskazano, ustawodawca w roku 2005 przyjmując ustawę, dopuścił dokumenty sporządzane przy wyjeździe jako miarodajne. Wobec zachowania takiego dokumentu nie jest uzasadnione podejmowanie prób ustalania stanu majątku na dzień opuszczenia poprzez przyjmowanie domniemań faktycznych o braku zmian w stanie własności od roku 1939 do 1946.

Mając na uwadze podane argumenty i uznając sprawę za dostatecznie wyjaśnioną, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o uchyleniu wyroku Sądu I instancji i oddaleniu skargi. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego postanowiono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a.