Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 8 lutego 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 1482/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę S. W., L. W. – T., R. W., R. W. i R. W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2010 r., nr [...], w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
W uzasadnieniu Sąd wskazał na następujący stan sprawy: Wojewoda Kujawsko-Pomorski decyzją z dnia [...] lutego 2010 r., nr [...], na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 z późn. zm.), odmówił S. W., R. W., R. W., R. W. oraz L. W. – T. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez R. W. nieruchomości w miejscowości N. w województwie n. położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
W uzasadnieniu organ stwierdził, że ze zgromadzonych w sprawie dowodów nie wynika, by R. W. opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn określonych w art. 1 powołanej ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wojewoda Kujawsko-Pomorski zaznaczył, iż R. W. nie był właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dniu 1 września 1939 r. Powyższe prawo nabył już po zmianie granic państwowych, po ośmiu latach od zakończenia wojny.
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Organ wskazał, że właściciel pozostawionej nieruchomości kupił ją w dniu 10 lipca 1953 r. (po powrocie z łagrów) i pod koniec tego roku opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Kupno budynku mieszkalnego w 1953 r., to jest w chwili, kiedy granice Państwa Polskiego zostały dawno ustalone, przemawia za tym, iż R. W. miał zamiar zamieszkania w nabytej nieruchomości. W ocenie organu, R. W. nie został wypędzony ze swojej nieruchomości, jak również nie zaszły żadne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w dniu 1 września 1939 r., które zmuszałyby właściciela mienia do opuszczenia nieruchomości. Zdaniem organu z akt niniejszej sprawy nie wynika także, aby R. W. opuszczając swoją nieruchomość działał pod wpływem przymusu ekonomicznego lub uzasadnionej obawy o zdrowie i życie własne lub najbliższych.
Od decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] S. W., R. W., R. W., R. W. oraz L. W.-T. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Wskazano, ze sporna nieruchomość w 1938 r. została kupiona przez A. W. Pod koniec wojny A. i K. W. zesłano na Sybir, a R. W. został pozbawiony wolności i deportowany na roboty przymusowe od 1945 r. do 1953 r. do ZSRR. Aby nie dopuścić do zaboru mienia siostra K. W. dokonała sprzedaży tej nieruchomości E. J. W lipcu 1953 r. R. W. po powrocie z zesłania zmuszony był ją ponownie odkupić, następnie z uwagi na panującą sytuację polityczną i społeczną, położenie w jakim się znalazł repatriowany był do Polski w listopadzie 1953 r. pozostawiając w miejscowości N. należącą do niego nieruchomość. Zdaniem skarżących zdumienie budzi twierdzenie organu, że R. W. nie opuszczał miejscowości N. pod wpływem przymusu.
W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.
Wyrokiem z dnia 8 lutego 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 1482/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2010 r. uznał, iż w niniejszej sprawie skarżący nie wykazali, że ich poprzednik prawny był zmuszony opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i że opuszczenie miejscowości N. miało związek z wojną rozpoczętą w 1939 r. Skoro tak to w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
Zdaniem Sądu, z materiału dowodowego niniejszej sprawy wynika, że powodem opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez R. W. (wówczas niespełna 30-letniego mężczyzny) była chęć dołączenia do najbliższej rodziny, która już wcześniej powróciła do Polski. Natomiast zgromadzone w sprawie dokumenty nie potwierdzają, że R. W. przed wyjazdem był prześladowany przez ówczesne władze radzieckie za swą działalność partyzancką, pochodzenie, czy z innych powodów poddany presji przesiedlenia się na terytorium PRL.
Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2011 r. skargę kasacyjną złożyli: S. W., R. W., R. W., R. W., L. W. – T., wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie, w razie stwierdzenia, że doszło jedynie do naruszenia przepisów prawa materialnego, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi. Ponadto wniesiono o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- 1) naruszenie prawa procesowego, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez jego niezastosowanie i nieuchylenie decyzji Ministra Skarbu Państwa, mimo, że wydana ona została z naruszeniem przepisów prawa materialnego opisanego poniżej w pkt 2 i prawa procesowego, tj. art. 6, 7,8, 77, 80 i 86 k.p.a., co miało wpływ na wynik sprawy;
- 2) naruszenie prawa materialnego, to jest art. 1, 2 i 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez błędną ich wykładnię polegającą na uznaniu, że wyjazd działacza AK, jakim był R. W. z N. w 1953 r. nie miał przymusowego charakteru i nie nastąpił na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz, że fakty te nie zostały udowodnione środkami dowodowymi wymienionymi w ustawie, mimo że z materiału dowodowego wszechstronnie rozważonego w tym w kontekście historycznym wynikało, że był to wyjazd pod wpływem przymusu, pozostający w ścisłym związku z II wojną światową, a okoliczności te mogą być udowodnione wszelkimi środkami dowodowymi, które mają istotne znaczenie dla sprawy - co miało istotny wpływ na wynik sprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w aktach znajduje się szereg dokumentów, które potwierdzają okoliczności utraty majątku, a potem jego odkupienia w 1953 r. po powrocie z Syberii przez R. W. Podkreślono, że wyjazd z N. po odzyskaniu majątku rodziców i zarządzaniu nim tylko przez okres około 4 miesięcy spowodowany był wyłącznie przymusem. Zwrócono uwagę, że w wielu przedłożonych dokumentach przewija się wątek, że R. W. był represjonowany.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
skarga kasacyjna nie może być uwzględniona.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 powołanej wyżej ustawy, zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
W sytuacji gdy skarga kasacyjna zarzuca Sądowi pierwszej instancji wadliwie dokonaną kontrolę zaskarżonej decyzji wskutek niedostrzeżenia naruszeń procesowych w postępowaniu administracyjnym, w pierwszej kolejności należy ocenić, czy rzeczywiście miały miejsce wytknięte w skardze kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania administracyjnego oraz czy naruszenia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tylko bowiem takie naruszenia przepisów postępowania mogłyby uzasadniać zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji środka przewidzianego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
W niniejszej sprawie nie można Sądowi pierwszej instancji postawić skutecznie tego zarzutu, gdyż nie dopuścił się naruszeń, które miałyby wpływ na podjęte rozstrzygniecie. Przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stan faktyczny wskazuje na to, że w postępowaniu administracyjnym zgromadzono materiał dowodowy w zakresie wystarczającym dla oceny zaistnienia przesłanek określonych w przepisach ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, zatem powyższy zarzut uznać należy za niezasadny.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego także zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, to jest art. 6, 7, 8, 77, 80 i 86 k.p.a. nie zasługują na uwzględnienie.
Wskazać należy, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa (art. 6 k.p.a.). Oznacza to, działanie w oparciu o obowiązującą normę prawną, prawidłowe ustalenie znaczenia tej normy, niewadliwe dokonanie subsumpcji oraz niewadliwe ustalenie następstw prawnych. Dotyczy to zastosowania zarówno normy prawa materialnego jak i procesowego. Obowiązkiem organów administracji publicznej jest takie prowadzenie akt postępowania administracyjnego, by należycie odzwierciedlały przebieg postępowania. Dopiero bowiem takie akta pozwalają przyjąć, że utrwalone w nich czynności procesowe należycie oddają przebieg postępowania, a nadto upoważniają do dokonania oceny, czy ustalenia oparte na utrwalonych w aktach dowodach są prawidłowe.
Wyrażona zaś w art. 7 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej odnosi się w równym stopniu do zakresu i wnikliwości postępowania wyjaśniającego i dowodowego, jak i do stosowania norm prawa materialnego, to jest do całokształtu przepisów prawnych służących załatwieniu sprawy. Organy administracji publicznej mają obowiązek działać wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do załatwienia sprawy, zgodnie z art. 12 § 1 k.p.a., a także obowiązek podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do jej wyjaśnienia i załatwienia w myśl art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Oznacza to obowiązek podjęcia nie jakichkolwiek działań, lecz działań celowych, zmierzających do rozpatrzenia wniosku strony. Zasada zaufania obywateli do organów państwa wyrażona w art. 8 K.p.a. uznawana jest za klamrę, która spina całość ogólnych zasad postępowania. Jest to zasada najszersza pod względem zakresu.
Można w niej pomieścić bogaty katalog zasad ogólnych. Niewątpliwie bowiem pogłębianiu zaufania obywateli do organów państwa służy podejmowanie wszelkich działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, uwzględnianie interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, udzielanie należytej i wyczerpującej informacji, zapewnienie stronom czynnego udziału na każdym etapie postępowania, wyjaśnianie zasadności przesłanek, którymi organ kieruje się przy załatwianiu sprawy czy szybkość postępowania organu.
W tym kontekście wskazać należy, że uzasadnienie decyzji pełni doniosłą rolę w kontekście realizacji art. 8 k.p.a., a więc realizacji zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa. Tak więc nie może ono być sformułowane ogólnikowo. Funkcją uzasadnienia jest przekonanie strony, że jej stanowisko zostało poważnie wzięte pod uwagę, a jeżeli zapadło inne rozstrzygniecie, to, że przyczyną tego są istotne powody.
Natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. wniosek dotyczący okoliczności faktycznych powinien być oparty na rozpoznaniu wszystkich dowodów w sprawie i to nie tylko z osobna, ale w powiązaniu ze sobą. Z zasady tej wynika konieczność wyjaśnienia wszystkich rozbieżności.
Zaś w myśl zasady wyrażonej w art. 86 k.p.a., jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały nie wyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Jednak podkreślić należy, że dowód taki ma charakter posiłkowy i znajduje zastosowanie wówczas, gdy po zgromadzeniu dokumentacji przez organ pozostały nie wyjaśnione okoliczności istotne dla sprawy, z czym jednak nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Tak więc sam fakt nie przesłuchania strony nie może być podstawą do stwierdzenia, że decyzję wydano z naruszeniem prawa.
Przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stan faktyczny wskazuje na to, że w postępowaniu administracyjnym zgromadzono materiał dowodowy w zakresie wystarczającym dla oceny zaistnienia przesłanek określonych w przepisach ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono także naruszenie art. 1, 2 i 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przez błędną wykładnię, jak również art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zarzuty te należy również uznać za nieusprawiedliwione.
Wskazane wyżej naruszenia autor skargi kasacyjnej wyprowadza z faktu przyjęcia przez Sąd odmiennego od prezentowanego przez stronę stanowiska w kwestii spełnienia przesłanek określonych w ustawie.
Przypomnieć należy, że naruszenie prawa materialnego w postaci błędnej jego wykładni polega na nadaniu innego znaczenia treści zastosowanego przepisu, czyli polega na mylnym zrozumieniu poszczególnego zwrotu lub treści i tym samym nadaniu błędnego znaczenia przepisowi lub też terminu użytego w jego treści (por. wyrok NSA z dnia 23 lutego 2005 r. sygn. akt OSK 539/04, wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akr I OSK 24/06). Podnosząc zarzut błędnej wykładni należy wskazać, jak w ocenie skarżącego przepis ten należy wykładać i dlaczego dokonana w zaskarżonym wyroku jego interpretacja jest błędna.
Należy zwrócić uwagę, że w aktach niniejszej sprawy znajduje się list R. W. skierowany do Głównej Komisji Badania Zbrodni Stalinowskich w B., z którego wynika, że w 1939 r. zaczął on uczęszczać do gimnazjum Nr 921 im. Władysława Syrokomli w N. Wskazał, że w 1944 r. zaczęto masowo robić pobór do wojska radzieckiego jako uzupełnienie poniesionych strat w pułkach. Wszyscy młodzi Białorusini poszli do wojska, natomiast Polacy nie chcieli się podporządkować tym wezwaniom, w której to sytuacji znalazł się między innymi R. W.. Wraz ze swym bratem postanowili uciec z punktu zbornego, który znajdował się w Ś. – koło S., co też uczynili, a po ucieczce ukrywali się w grupie partyzanckiej w bunkrze koło B. Tam też zostali osaczeni i ujęci w styczniu 1945 r.
R. W. w dniu 11 maja 1945 r. został skazany przez Trybunał Wojskowy NKWD Obwód Baranowicki z art. 80 kodeksu karnego Białoruskiej SSR na 10 lat pozbawienia wolności i 5 lat pozbawienia praw obywatelskich. Został zwolniony w dniu 1 stycznia 1953 r. i powrócił do N. Zatem do chwili zwolnienia go z obozu pracy przymusowej nie posiadał żadnego majątku.
Jak wynika z wyroku Sądu Rejonowego we Włocławku z dnia 13 czerwca 1991 r. I Wydział Cywilny, sygn. akt I C 331/90, rodzice R. W. – A. i K. W. – byli właścicielami nieruchomości leżących w okolicach N.:
- 1) w S., powiat N. gmina H. woj. n. o powierzchni 15 ha wraz z budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi.
- 2) w N. R., powiat N., gmina H., woj. n. o powierzchni 20 ha wraz z budynkiem mieszkalnym.
Zauważyć jednak należy, że w chwili wydania wskazanego wyżej wyroku rodzice R. W. już nie żyli.
Ponadto matka R. W. – A. W. – w dniu 21 listopada 1938r., na podstawie aktu notarialnego, nabyła od B. M. nieruchomość położoną w N. przy ul. [...] o pow. 484 m2 wraz z drewnianym domem stojącym na tejże nieruchomości. Wnioskującym do ustalenia majątku pozostałego poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej we wskazanej wyżej sprawie przed sądem powszechnym o sygn. akt I C 331/90 był R. W. jako jeden ze spadkobierców, przy czym wtedy nie dochodził on ustalenia, że pozostawił nieruchomość położoną w N. Z pisma S. W. z dnia 11 października 2006 r. znajdującego się w aktach niniejszej sprawy wynika, że A. i K. W. zostali przez ówczesne władze radzieckie pozbawieni majątku, który został włączony do kołchozu, a ich samych aresztowano i w grudniu 1944 r. zesłano na Sybir, z którego powrócili kolejno w 1946 i 1947 r. Natomiast z pisma B. P. wynika, że A. i K. W. po przyjeździe do Polski za mienie pozostawione za Bugiem otrzymali ziemię w L. Co zaś do nieruchomości w N., to z akt niniejszej sprawy wynika, że A. W. przed zesłaniem na Sybir upoważniła siostrę K. W. do sprzedaży tej nieruchomości w obawie, że zostanie ona również zabrana przez ówczesne władze.
Dom z działką w N. został sprzedany E. J. Nieruchomość tę R. W. odkupił od E. J. dopiero w 1953 r.– po odbyciu kary pozbawienia wolności. Podkreślić w tym miejscu należy, że w tym czasie rodzina R. W. przebywała już Polsce, a on sam pod koniec 1953 r. powrócił do Polski.
Zatem fakt odkupienia w 1953 r. przez R. W. nieruchomości w N. w sytuacji, gdy jego rodzina przebywała już od dawna w Polsce, może świadczyć o tym, że zamierzał on pozostać w N. lecz zmienił zamiar i po kilku miesiącach wrócił do Polski. Nie można zatem uznać, że kupno nieruchomości w N., a potem opuszczenie tego majątku i przyjazd do Polski miało związek z wojną rozpoczętą w 1939 r.
Zatem okoliczność, że był on właścicielem nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, nie jest wystarczająca do skutecznego domagania się prawa do rekompensaty.
W związku z tym uznać należy, że nie zostały naruszone przepisy ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, które określają zasady realizacji prawa do rekompensaty oraz stanowią, że przesłankami nabycia prawa do rekompensaty jest między innymi zamieszkiwanie w dniu 1 września 1939 r. na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, wypędzenie lub zmuszenie do opuszczenia miejsca zamieszkania w związku z wojną. Podkreślić przy tym należy, że prawo do rekompensaty w trybie powołanej ustawy przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, przy spełnienie przez tę osobę łącznie warunków wskazanych w art. 2 ust. 1 i 2. Skoro zatem właściciel nieruchomości nie nabył prawa do rekompensaty, to takiego prawa nie mogli tez nabyć jego spadkobiercy. Przepis bowiem art. 3 ust. 2 ustawy ma na celu zabezpieczenie interesów spadkobierców uprawnionego do rekompensaty właściciela nieruchomości. Nie kreuje natomiast odrębnego uprawnienia spadkobierców, niezależnie od tego, które przysługiwało spadkodawcy.
Wobec stanu faktycznego niniejszej sprawy stwierdzić zatem należy, że nie zostało dowiedzione, iż skarżący kasacyjnie spełniają przesłanki wskazujące na to, że przysługuje im prawo do rekompensaty. W aktach niniejszej sprawy nie ma bowiem dokumentacji, która potwierdzałaby taką okoliczność.
Tym samym niezasadny jest zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu w zaskarżonym wyroku art. 1, 2 i 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji.