Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 15 stycznia 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 2270/06, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...], nr [...] oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji w przedmiocie odmowy przyznania rekompensaty za sporządzenie uzasadnienia wyroku.
W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd wskazał na następujący stan faktyczny i prawny sprawy: F. B., R. C. i J. K. brali udział jako ławnicy w rozpoznaniu sprawy o sygn. akt [...] przed Sądem Okręgowym w Z.. W dniu 15 lipca 2004r. wydany został wyrok uniewinniający oskarżonego, któremu zarzucano popełnienie czynu z art. 148 § 1 k.k.
Od tego orzeczenia zdania odrębne złożyli dwaj sędziowie zawodowi, którzy sporządzili pisemne uzasadnienia swoich stanowisk.
Uzasadnienie od ogłoszonego wyroku uniewinniającego, podpisane przez wszystkich członków składu orzekającego, sporządzili ławnicy F. B., R. C. i J. K..
W dniu 22 lipca 2004r. ławnicy ci złożyli pisemne oświadczenia dotyczące wypłacenia im rekompensaty za czas poświęcony na czytanie akt sprawy i pisemne uzasadnienie wyroku.
Zarządzeniem z dnia [...], sygn. akt [...], na podstawie art. 172 § 3, art. 169 § 2, art. 170 § 1 i art. 174 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.,), Prezes Sądu Okręgowego w Z. odmówił ławnikom przyznania rekompensaty pieniężnej, uznając, że ławnicy nie mają obowiązku sporządzania pisemnego uzasadnienia wyroku, a jeżeli już uzasadnienie takie, w wyniku własnego wyboru, napisali, nie była to czynność, za którą przepisy ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych pozwalają przyznać rekompensatę pieniężną.
Decyzją z dnia [...], nr [...], Minister Sprawiedliwości utrzymał w mocy powyższą decyzję, wskazując, że zasadniczym celem funkcjonowania instytucji ławnika w polskim wymiarze sprawiedliwości jest orzekanie na rozprawie. Przyjęte rozwiązania prawne gwarantują ławnikom rekompensatę pieniężną za sprawowanie funkcji ławnika. Rekompensata przysługuje wyłącznie za czas wykonywania czynności w sądzie, za udział w rozpoznawaniu sprawy i za jeden dzień pełnienia obowiązków ławnika. Pisemne uzasadnienie wyroku stanowi natomiast czynność techniczną, wykonywaną poza rozprawą. Ustawodawca nie obciążył ławników obowiązkiem pisemnego uzasadniania wyroków. Zdaniem organu odwoławczego, nawet wówczas, gdy sędziowie zawodowi zgłosili zdania odrębne, a sprawa rozpoznawana była w składzie trzech ławników i dwóch sędziów zawodowych, obowiązek napisania uzasadnienia spoczywa na jednym z sędziów zawodowych. Organ podniósł, że sporządzenie uzasadnienia wyroku przez ławników, jako czynność znajdująca się poza zapisanym ustawowo zakresem sprawowania przez ławników funkcji, nie podlega rekompensacie na podstawie obowiązujących przepisów Prawa o ustroju sądów powszechnych.
Na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] F. B., R. C. i J. K. złożyli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, kwestionując zasadność stanowiska zajętego przez organ odwoławczy wobec zbyt ogólnikowego uzasadnienia i nieustalenia przez organ powodu, dla którego skarżący uzasadnienie wyroku sporządzili. Wskazali również na okoliczność, iż nie zostali poinformowani przez Wiceprezesa Sądu Okręgowego w Z., że nie mają obowiązku sporządzenia pisemnego uzasadnienia wyroku oraz, że za tę czynność nie przysługuje im rekompensata.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 lipca 2005r. wydanym w sprawie o sygn. akt IVSA/Wa 707/05 stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezesa Sądu Okręgowego w Z. z dnia [...]. Sąd w wyroku tym uznał, że ustawodawca rozstrzyganie w formie decyzji administracyjnej o należnościach ławników ograniczył do sytuacji, o których mowa w art. 172 § 5 i art. 173 powołanej ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych.
Zdaniem Sądu rozstrzygnięcie w sprawie ustalenia rekompensaty pieniężnej za sporządzenie przez ławnika uzasadnienia wyroku nie stanowi decyzji administracyjnej w rozumieniu art. 104 k.p.a., ponieważ nie ma przepisu, który przewidywałby drogę postępowania administracyjnego do rozstrzygania sporu o taką należność. W tej sytuacji sprawa taka mogłaby być rozstrzygnięta wyłącznie w drodze postępowania przed sądem powszechnym.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył Minister Sprawiedliwości, zarzucając mu naruszenie art. 174 § 1 i 2 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, polegające na przyjęciu, że przepis ten nie ma zastosowania do żądania rekompensaty pieniężnej.
Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 26 września 2006r., sygn. akt I OSK 1302/05, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, wskazując, że bez względu na to, czy żądanie ławnika jest uzasadnione i ma oparcie w obowiązujących przepisach czy nie, o ile wiąże się ono z udziałem ławnika w rozpoznawaniu spraw, do ich rozpoznania właściwa jest droga administracyjna. W ocenie Sądu nie do przyjęcia jest pogląd, że droga ta przysługuje wyłącznie wówczas, gdy żądanie jest uzasadnione i ma oparcie w konkretnym przepisie, a w innych wypadkach służy ławnikowi droga sądowa przed sądem powszechnym. Sąd uznał, że w każdym wypadku takiego żądania ławnika, opiera się ono o publicznoprawny stosunek łączący go z sądem, który nie ma cech stosunku cywilnoprawnego.
Ponownie rozpoznając sprawę, wyrokiem z dnia 15 stycznia 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 2270/06, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...], nr [...] oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji w przedmiocie odmowy przyznania rekompensaty za sporządzenie uzasadnienia wyroku. Wskazał jednak, że skarga jest zasadna, chociaż z innych przyczyn, niż w niej wskazano.
Sąd podkreślił, że art. 114 § 3 k.p.k. stanowi, że jeżeli ustawa nie wymaga sporządzenia uzasadnienia wraz z wydaniem orzeczenia, a taka sytuacja miała miejsce w przedmiotowej sprawie, w razie zgłoszenia zdania odrębnego, uzasadnienie należy sporządzić z urzędu w terminie 7 dni od wydania orzeczenia, a składający zdanie odrębne dołącza w ciągu następnych 7 dni jego uzasadnienie; obowiązek ten nie dotyczy ławnika.
W ocenie Sądu konstrukcja wskazanego przepisu oznacza, że ławnik nie ma obowiązku sporządzenia zarówno uzasadnienia wyroku, jak i uzasadnienia zdania odrębnego. Zatem zwrot "obowiązek ten nie dotyczy ławnika" należy rozumieć w ten sposób, że ławnik nie ma obowiązku sporządzenia uzasadnienia zdania odrębnego, jak i uzasadnienia wyroku, ale ustawa mu tego nie zabrania i jeżeli ławnik podejmie się tej czynności, może sporządzić uzasadnienie zdania odrębnego, jak i uzasadnienie wyroku.
Zdaniem Sądu sytuacja, o której mowa w art. 114 § 3 k.p.k. w odniesieniu do ławników jest inną czynnością sędziego wykonywaną poza rozprawą uregulowaną ustawowo, o której mowa w art. 169 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych.
Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skargę kasacyjną złożył Minister Sprawiedliwości, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy celem ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, albo uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi. Wniesiono także o zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym także kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 169 § 2, art. 172 § 3, art. 173, art. 174 ustawy z dnia 27 lipca 2001r. Prawo o ustrojów sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), art. 114 § 3 k.p.k., polegającą na przyjęciu, że sporządzenie uzasadnienia wyroku przez ławników w niniejszej sprawie, jest inną czynnością sędziego wykonywaną poza rozprawą, uregulowaną ustawowo, za którą to czynność ławnikom przysługuje rekompensata pieniężna;
- naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (DZ. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (DZ. U. nr 153, poz. 1270 ze zmianami), poprzez wadliwe wykonanie funkcji kontrolnej działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że brak jest podstaw do wypłacenia ławnikom rekompensaty za sporządzenie uzasadnienia wyroku, gdyż w przedmiotowej sprawie ławnicy podjęli się dobrowolnie sporządzenia uzasadnienia wyroku, a zatem nie ciążył na nich ustawowy obowiązek sporządzenia uzasadnienia, aczkolwiek prawo im tego nie zabraniało. Sporządzenie uzasadnienia wyroku przez ławników należy uznać więc za czynność znajdującą się poza zapisanym ustawowo zakresem sprawowania przez nich funkcji, nie należącą do ich ustawowych zdań.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną F. B., R. C. i J. K., przychylili się do stanowiska Sądu pierwszej instancji oraz wskazali, że uzasadnienie wyroku wykonali na polecenie przewodniczącego składu orzekającego, jak również podnieśli, że nie zostali poinformowani, iż nie mają obowiązku sporządzania uzasadnienia wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 powołanej powyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Odnośnie wskazanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa procesowego przypomnieć należy, że nie każde naruszenie przepisów postępowania sądowego może stanowić podstawę kasacyjną, lecz tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zatem stawiając zarzut, należy wskazać, że gdyby nie doszło do naruszenia przepisów, to wyrok tego Sądu byłby odmienny.
Rozpoczynając rozważania nad zasadnością zarzutów skargi kasacyjnej wskazać jednak należy, że w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wydając zaskarżony wyrok z dnia 15 stycznia 2007r., związany był wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 września 2006r., sygn. akt I OSK 1302/06, w którym to wyroku Sąd uchylając wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lipca 2005r., sygn. akt IV SA/Wa 707/045, nakazał Sądowi pierwszej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy rozważyć kwestię merytoryczną zgłoszonych w skardze żądań, to jest rozważyć, czy sporządzenie przez ławników uzasadnienia wyroku na piśmie w sytuacji wskazanej przepisem art. 114 § 3 k.p.k., jest "inną czynnością" wykonywaną przez ławnika poza rozprawą, za którą może on żądać rekompensaty w myśl art. 172 § 3 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych.
Odnosząc powyższe do zarzutów skargi kasacyjnej o naruszeniu przepisów postępowania, to jest art. 1 § 1 i § 2 powołanej ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz art. 134 § 1 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uznać należy, że zarzuty te nie zasługują na uwzględnienie, bowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zaskarżonym wyroku dokonał wszelkich czynności, do których był zobowiązany wyrokiem Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 26 września 2006r., sygn. akt I OSK 1302/05.
Co zaś do naruszenia prawa materialnego, wskazać należy, że naruszenie takie może przejawiać się w dwóch różnych formach, tj. w postaci błędnej wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu określonego przepisu. Błędna wykładnia prawa polega na nieprawidłowym odczytaniu treści prawa, bądź na zastosowaniu prawa uchylonego. Niewłaściwe zastosowanie prawa może polegać na błędnej subsumcji, to jest podciągnięciu stanu faktycznego pod niewłaściwy przepis.
W zaskarżonym wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że sytuacja, o której mowa w art. 114 § 3 k.p.k. w odniesieniu do ławników, jest "inną czynnością sędziego" wykonywaną poza rozprawą uregulowaną ustawowo, o której mowa w art. 169 § 2 powołanej ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych.
Z taką interpretacją Naczelny Sąd Administracyjny nie może się jednak zgodzić.
Zgodnie bowiem z art. 169 § 2 powołanej ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, ławnik nie może przewodniczyć na rozprawie i naradzie, ani też wykonywać czynności sędziego poza rozprawą, chyba, że ustawy stanowią inaczej. Brzmienie tego przepisu oznacza, że "innymi czynnościami" jest przede wszystkim czytanie akt sprawy, udział w oględzinach, czy zapoznanie się z dowodem rzeczowym. Uznać zatem należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zaskarżonym wyroku wadliwie ustalił brzmienie wskazanego przepisu, bowiem jego literalne brzmienie nie uzasadnia twierdzenia, że sporządzenie uzasadnienia wyroku przez ławnika jest "inną czynnością" podlegającą rekompensacie pieniężnej; również względy jurydyczne przemawiają za twierdzeniem, że rekompensata taka ławnikom się nie należy.
W związku z tym stwierdzić trzeba, że sporządzenie uzasadnienia wyroku przez ławników jest czynnością znajdującą się poza zapisanym ustawowo zakresem sprawowania przez nich funkcji, nie należącą do ich ustawowych zadań, w związku z czym czynność ta nie może podlegać rekompensacie pieniężnej na podstawie obowiązujących przepisów prawa o ustroju sądów powszechnych.
Z tych względów zarzuty skargi kasacyjnej o naruszeniu art. 169 § 2, art. 172 § 3, art. 173 i art. 174 powołanej ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz art. 114 § 3 k.p.k. uznać należy za uzasadnione.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek i, na podstawie art. 207 § 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił odstąpić od zasądzenia od skarżących kosztów postępowania kasacyjnego.