Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 1353/06 oddalił skargę W. P. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...]., nr [...] w przedmiocie odmowy zgody na wykorzystanie do badań dokumentów znajdujących się w zasobach IPN.
Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy:
Decyzją z dnia [...] Prezes Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu na podstawie art. 36 pkt 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. Nr 155, poz. 1016 ze.zm., zwanej dalej "ustawą o IPN") oraz art. 127 § 3 w zw. z art.138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...], odmawiającą zgody na wykorzystanie w celu prowadzenia badań naukowych przez W. P. dokumentów dotyczących A. M., M. B., G. G., M. P., K. P., K. R., A. U., M. Z., K. P., A. W. oraz akt o sygn. [...] ([...]) dotyczących J. K. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, iż W. P. wystąpił do Instytutu Pamięci Narodowej z wnioskiem z dnia [...] oraz z dnia [...] o wyrażenie zgody na wykorzystanie w celu prowadzenia badań naukowych dokumentów, o których mowa w art. 36 ustawy o IPN, znajdujących się w zasobach archiwalnych Instytutu. We wniosku z dnia [...] wnioskodawca wskazał jako zakres badań naukowych grupę krytyków literackich, absolwentów [...] skupioną wokół A. M. W związku z tym poprosił o udostępnienie dokumentów dotyczących A. M., M. B., G. G., M. P., K. P., K. R., A. U., M. Z., K. P., A. W., podając, że osoby te będą bohaterami powieści biograficznej z kluczem jego autorstwa, obejmującej lata [...]-[...]. W dniu [...] W. P. wystąpił do Instytutu z kolejnym wnioskiem o udostępnienie dokumentów dotyczących J. K., wskazując, iż chce napisać drugi tom powieści "[...]", której jest autorem.
Uzasadniając decyzję organ wskazał, iż okoliczności podniesione przez skarżącego w jego wnioskach nie wystarczają do uznania, iż prowadzi on badania naukowe. Ustawodawca nie wprowadził powszechnego dostępu do dokumentów znajdujących się w zasobach archiwalnych IPN, lecz wyraźnie ograniczył ten dostęp do prowadzenia badań naukowych. Ograniczenie to zostało wprowadzone ze względu na wagę historyczną tych dokumentów, co oznacza, że nie mogą być one wykorzystane do jakichkolwiek przedsięwzięć, lecz jedynie do prowadzenia badań naukowych w ścisłym tego słowa znaczeniu. Za oczywiste zatem organ uznał, że wgląd w dokumenty jedynie w celu uprawdopodobnienia postaci, czy wydarzeń powieści nie jest badaniem naukowym.
Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył W. P., wnosząc o jej uchylenie w części dotyczącej odmowy udostępnienia akt o sygn. [...] ([...]) dotyczących J. K., a w odniesieniu do Prezesa Instytutu o uznanie jego obowiązku udostępnienia na ogólnych zasadach materiałów archiwalnych wytworzonych przez inne podmioty niż wymienione w art. 5 ustawy o IPN.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając zaskarżonym wyrokiem skargę stwierdził, iż podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest przepis art. 36 pkt 5 ustawy o IPN, zgodnie z którego treścią dokumenty zawierające dane o pokrzywdzonych lub osobach trzecich mogą być, w niezbędnym zakresie i w sposób nienaruszający praw tych osób, wykorzystywane przez organy władzy publicznej oraz przez inne instytucje, organizacje i osoby w celach prowadzenia badań naukowych, o ile Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wyrazi na to zgodę.
Sąd podkreślił, iż przepis ten ulegał modyfikacji w trakcie obowiązywania ustawy o IPN. Dopiero z dniem 13 maja 1999 r. - na mocy nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 9 kwietnia 1999 r. (Dz.U. Nr 38, poz. 360) - możliwość wykorzystywania wskazanych w art. 36 dokumentów w celach naukowych uzależniono od wyrażenia na powyższe zgody przez Prezesa IPN. Wskazaną nowelizacją dostęp osób prowadzących badania naukowe do dokumentów IPN poddano reglamentacji, poddając celowość takiego udostępnienia w konkretnej sprawie ocenie Prezesa IPN. Zakres przyznanej organowi uznaniowości należy zdaniem Sądu I instancji uznać za znaczny, zważywszy na fakt, iż literalne brzmienie ustawy nie wiąże Prezesa IPN żadnymi kryteriami, którymi miałby się on kierować przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie udostępnienia dokumentów. Wynika z tego, iż ustawa dopuszcza możliwość nieudostępnienia dokumentów osobie, która spełnia kryteria ustawowe, tj. prowadzi badania naukowe, niemniej w ocenie prezesa IPN ważne względy (niemające charakteru prawnego) przemawiają przeciwko takiemu udostępnieniu.
Sąd wskazał, że załatwiając odmownie wniosek W. P. Prezes IPN nie skorzystał z prawa do powołania się na takie względy, ale podniósł, iż udostępnienie skarżącemu żądanej przez niego dokumentacji byłoby sprzeczne z przepisami prawa. Uzasadniając odmowę udostępnienia akt Prezes IPN podał bowiem, iż w sprawie nie została spełniona podstawowa przesłanka uprawniająca skarżącego do ubiegania się o dostęp do dokumentów na podstawie art. 36 pkt 5 ustawy o IPN, gdyż zdaniem organu skarżący nie prowadzi badań naukowych w rozumieniu tego przepisu.
Sąd podkreślił, że podany przez wnioskodawcę cel naukowo-badawczy podlega merytorycznej weryfikacji, albowiem ustawodawca zadecydował, że Prezes IPN ma dokonać oceny wniosku właśnie pod tym kątem i w ramach przyznanego mu władztwa zdecydować o zasadności i potrzebie udostępnienia żądanych materiałów. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie uznanie przez Prezesa IPN, iż działalności skarżącego polegającej na pisaniu powieści biograficznej z kluczem nie można zakwalifikować jako prowadzenia badań naukowych w rozumieniu art. 36 pkt 5 ustawy o IPN było trafne. Oceniając cel wskazany przez skarżącego organ słusznie wskazał, iż powieść jest gatunkiem literackim, opierającym się na fikcji literackiej, a nie na dokumentach archiwalnych.
Literalne brzmienie art. 36 pkt 5 ustawy o IPN nie ustala żadnych warunków odnośnie przedmiotu badań naukowych, których prowadzenie miałoby upoważniać do wglądu w dokumentację IPN. W ocenie Sądu nie ulega jednakże wątpliwości, iż za badania w rozumieniu ustawy nie można uznać jakiegokolwiek przedsięwzięcia naukowego, ale wyłącznie takie, którego precyzyjnie wskazany przedmiot pozostaje w obiektywnie bezpośrednim związku z konkretnymi rodzajami dokumentów zgromadzonych w IPN.
Nie wyczerpuje wskazanych wyżej znamion oświadczenie skarżącego, że zamierza wykorzystać udostępnione dokumenty do pisania [...] tomu powieści biograficznej z kluczem, obejmującej okres od [...] do [...] r., sięgającej także do wydarzeń [...]. Jest oczywistym bowiem, że wgląd w dokumenty jedynie w celu uprawdopodobnienia postaci, czy wydarzeń w powieści nie jest badaniem naukowym.
Odnosząc się do pozostałych zarzutów podniesionych w skardze Sąd I instancji wskazał, że w ustawie o IPN brak przepisu mówiącego o tym, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Dokumenty, które weszły w skład zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej na podstawie art. 25 ustawy o IPN są udostępniane i wykorzystywane na zasadach określonych w ustawie o IPN.
Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) oddalił skargę.
Od powyższego wyroku W. P. wniósł skargę kasacyjną, zaskarżając go w całości i opierając skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o IPN - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz art. 5 tej ustawy polegającą na przyjęciu, iż jakiekolwiek dokumenty znajdujące się w zasobach archiwalnych podlegają ochronie tejże ustawy, podczas gdy zdaniem skarżącego zakres przedmiotowy ustawy wymieniony został w art. 1 ustawy o IPN, natomiast podmioty wytwarzające dokumentację zgromadzoną w IPN wymienione są enumeratywnie w art. 5 tejże ustawy. Zastosowanie błędnej interpretacji ustawy skutkowało oparciem odmowy i wyroku na art. 36 ustawy o IPN, podczas gdy wobec faktu, iż dokumentacja, z którą pragnął się zaznajomić skarżący wytworzona była przez sąd powszechny, dostęp do niej winien mu być umożliwiony na podstawie art. 17 ust.
- ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach z dnia 14 lipca 1983 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1396 ze zm.)
Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż wyroki sądów powszechnych przekazane do IPN winny być udostępniane w trybie ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, bowiem lex specialis, jakim jest ustawa o IPN odnośnie przywołanej ustawy w zaskarżonym przypadku nie ma zastosowania, a to z uwagi na fakt, iż sądy powszechne nie były i nie są organami bezpieczeństwa państwa i innymi organami wymienionymi w art. 25 ustawy o IPN. Opierając się na trybie rozumowania zarówno Prezesa IPN jak i WSA można by uznać, że jakiekolwiek zasoby archiwalne, które nie wchodzą w zakres ustawy o IPN przekazane do Instytutu automatycznie podlegają jego ochronie bez żadnej weryfikacji.
Na rozprawie w dniu 13 czerwca 2008 r. pełnomocnik skarżącego złożyła pismo z dnia [...], w którym na podstawie art. 183 p.p.s.a., jako dalsze uzasadnienie podstaw kasacyjnych, wskazano, że IPN, odmawiając wnioskodawcy udostępnienia akt, naruszył art. 29 ustawy o IPN oraz art. 53 tej ustawy.
W uzasadnieniu pisma podniesiono, że skarżący zajmuje się historią literatury oraz publicystyką historyczną, w ostatnim czasie wydał powieść historyczną, opracowuje jej [...] tom i celem jego wniosku do Sądu Okręgowego w W., a następnie do Instytutu Pamięci Narodowej o wyrażenie zgody na udostępnienie akt sądowych o sygnaturze [...] było uzyskanie wglądu w przebieg wydarzeń w [...] r., które opisywał w powieści, jego zamiar nie dotyczył przeprowadzania badań naukowych nad tymi wydarzeniami. Dlatego wywód Sądu o bezzasadności starań wnioskodawcy w trybie art. 35 pkt 5 ustawy o IPN nie ma odniesienia do spornego problemu. W tym przypadku dostęp do źródeł wiedzy o bezprawnych działaniach Państwa winien nastąpić na podstawie art. 29 ustawy o IPN, co wynika z obowiązków Instytutu opisanych w preambule ustawy, w art. 1b i z funkcji edukacyjnych IPN (art. 53 pkt 2).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono występowania przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), zgodnie z § 1 powołanego artykułu Naczelny Sąd Administracyjny obowiązany był rozpoznać sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Przypomnieć trzeba, że granice te wyznaczone są przez przyjęte w tej skardze podstawy, określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa, jak i jego zakres. Wniesiona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna, chociaż sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika nie odpowiada w pełni wymogom określonym w art. 176 powołanej ustawy, zgodnie z którymi powinna ona czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pism w postępowaniu sądowym, a ponadto zawierać m.in. prawidłowe określenie podstaw kasacyjnych oraz ich uzasadnienie.
Podnieść ponadto należy, że art. 183 § 1 zd. 2 p.p.s.a. stanowi, że strony mogą przytaczać nowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych, co oznacza w szczególności możność powoływania nowej argumentacji na poparcie wskazanych w skardze podstaw. Przepis ten nie daje natomiast możliwości rozszerzenia podstaw kasacyjnych po upływie terminu przewidzianego do wniesienia skargi kasacyjnej. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego poglądem po tym terminie niedopuszczalne jest przytoczenie nowych podstaw kasacyjnych wraz z uzasadnieniem (np. wyrok NSA z 7 czerwca 2004 r., sygn. FSK 131/04 - ONSAiWSA 2004, nr 1, poz. 14).
Mając na uwadze treść pisma pełnomocnika skarżącego z dnia [...], w którym zarzucono zaskarżonemu wyrokowi nie tylko naruszenie wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów, ale również naruszenie art. 29 i 53 ustawy o IPN stwierdzić należy, iż pismo to nie mogło być potraktowane jako przytoczenie nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych. W ramach tych podstaw zarzucono bowiem naruszenie prawa materialnego jedynie poprzez błędną wykładnię art. 1 oraz art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Termin do wniesienia skargi kasacyjnej upłynął w rozpoznawanej sprawie w dniu 10 marca 2007 r., stąd rozszerzenie skargi pismem z dnia [...] poprzez przytoczenie nowych podstaw kasacyjnych wraz z uzasadnieniem, uznane być musiało za niedopuszczalne i zarzuty tam zawarte należało pozostawić poza zakresem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Przechodząc do oceny zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej zauważyć trzeba, że mimo, iż obydwa wskazane w skardze artykuły ustawy o IPN składają się z mniejszych jednostek redakcyjnych nie sprecyzowano w niej konkretnych przepisów prawa, jakim zdaniem skarżącego uchybił Sąd I instancji, natomiast Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony, aby konkretyzować stanowisko strony w tym względzie. Niezależnie jednak od wskazanej nieprawidłowości w sformułowaniu zarzutów stwierdzić należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zaskarżonym wyroku z dnia 8 grudnia 2006 r. nie dokonywał wykładni przepisów zawartych w art. 1 i w art. 5 omawianej ustawy, dlatego też tak postawiony zarzut naruszenia prawa materialnego uznać należało za chybiony.
Na marginesie zauważyć trzeba, że podstawę materialnoprawną ocenianej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny pod względem zgodności z prawem decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] stanowił art. 36 pkt 5 ustawy o IPN i w tym zakresie - w odniesieniu do prawa materialnego - wypowiedział się Sąd I instancji w motywach zaskarżonego orzeczenia. Ponadto Sąd podniósł, że w ustawie o IPN brak przepisu mówiącego o tym, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Dokumenty, które weszły w skład zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej na podstawie art. 25 ustawy o IPN są udostępniane i wykorzystywane na zasadach określonych w ustawie o IPN. Jeżeli autor skargi kasacyjnej zamierzał polemizować z powyższym stanowiskiem powinien w odpowiedni sposób sformułować zarzuty skargi kasacyjnej. Skoro tego nie uczyniono brak jest możliwości ustosunkowania się do tej kwestii.
Z przedstawionych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego adw. J. W.-F., bowiem przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 powołanej ustawy, po złożeniu przez pełnomocnika stosownego oświadczenia.