Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 16 września 2015 r., II SA/Po 403/15 oddalił skargę B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku szkolnego. W uzasadnieniu Sąd podniósł, że przewidziany w ustawie z 7 września 1991 r. o systemie oświaty, (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 2156, ze zm.), dalej "u.s.o.", zasiłek szkolny jest jedną z dwóch form pomocy materialnej o charakterze socjalnym, przysługującą uczniowi w celu zmniejszenia różnic w dostępie do edukacji i umożliwienia pokonywania barier dostępu do edukacji, wynikających z trudnej sytuacji materialnej ucznia, a także w celu wspierania edukacji uczniów zdolnych.
Podstawę przyznania zasiłku szkolnego stanowi art. 90e ustawy, który w ust. 1 stanowi, że zasiłek szkolny może być przyznany uczniowi znajdującemu się przejściowo w trudnej sytuacji materialnej z powodu zdarzenia losowego. Ta regulacja wskazuje 2 przesłanki powstania prawa do zasiłku szkolnego: 1) wystąpienie zdarzenia losowego, a więc zdarzenia zewnętrznego, którego nie można przewidzieć ani mu przeciwdziałać, 2) związek tego zdarzenia z przejściową (w związku z tym zdarzeniem) trudną sytuacją materialną.
Zaś, kryteria przyznania stypendium szkolnego określa art. 90d ustawy, zgodnie z którym stypendium szkolne może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności gdy w rodzinie tej występuje: bezrobocie, niepełnosprawność, ciężka lub długotrwała choroba, wielodzietność, brak umiejętności wypełniania funkcji opiekuńczo-wychowawczych, alkoholizm lub narkomania, a także gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zdarzenie losowe. Otrzymanie stypendium szkolnego uwarunkowane jest spełnieniem tzw. kryterium dochodowego przez odesłanie do przepisów ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
Wzajemna relacja art. 90d oraz art. 90e u.s.o. prowadzi do wniosku, że w przeciwieństwie do stypendium zasiłek szkolny ma charakter doraźnej pomocy materialnej, udzielanej uczniowi jednorazowo w związku z trudną, ale przejściową sytuacją materialną, będącą następstwem zdarzenia losowego (np. klęski żywiołowej, śmierci, wypadku, itp.), które tę trudną sytuację materialną wywołało. Zasiłek szkolny nie może być natomiast zrównany z formą stałej pomocy materialnej udzielanej uczniowi, choćby znajdującemu się w trudnej sytuacji materialnej, ale niepozostającej w bezpośrednim związku ze zdarzeniem losowym, które nastąpiło wcześniej niż dwa miesiące przed złożeniem wniosku o przyznanie tego rodzaju świadczenia. Właściwą formą stałej pomocy materialnej uczniowi jest stypendium szkolne (tak WSA w Krakowie w wyroku z 9 lipca 2009r. (III SA/Kr 65/09).
Skarżąca wystąpiła o przyznanie uczniowi I. M. zasiłku szkolnego na podstawie powołanego wyżej art. 90e u.s.o. Zdarzeniem, na które powoływała się strona jako na "zdarzenie losowe" była operacja jej córki K. M., która długotrwale i ciężko choruje. Operacja ta wiązała się pobytem córki skarżącej w szpitalu w P. w dniach 10-19 grudnia 2014 r., i towarzyszeniem jej w tym wyjeździe przez skarżącą, w związku z czym skarżąca poniosła koszty związane z tym wyjazdem.
Sąd orzekający podzielił stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, że operacja córki skarżącej i koszty z nią związane nie mogły stanowić podstawy przyznania małoletniemu I. M. zasiłku szkolnego, gdyż zdarzenie to nie miało charakteru losowego, a nadto nie wykazano, by spowodowało, że uczeń przejściowo znalazł się w trudnej sytuacji materialnej, skutkującej niezaspokojeniem jego potrzeb edukacyjnych.
Po pierwsze, choroba córki skarżącej (zespół Goldenhara) ma charakter długotrwały. W okresie 12-19 grudnia 2014 r. K. M. przebywała po raz 11 w szpitalu w P. Trudno zatem uznać, że kolejny pobyt i związana z nim operacja miała charakter zdarzenia losowego. Był to pobyt zaplanowany celem rekonstrukcji ucha lewego i przeszczepu chrząstki autogennej. Ponadto, w związku z pobytem w szpitalu K. M., nie doszło do pogorszenia sytuacji materialnej jej brata I. M. Skoro bowiem, wyjazdy do ww. szpitala, oddalonego znacznie od miejscowości zamieszkania rodziny skarżącej, stanowią stały element leczenia córki, nie sposób uznać, by koszty z tym związane miały charakter przejściowy i mogły przejściowo wpływać na pogorszenie sytuacji materialnej I. M., skutkującej niezaspokojeniem jego potrzeb edukacyjnych.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiodła B. M., zaskarżając go w całości oraz wnosząc o jego uchylenie, a także o przyznanie od Skarbu Państwa ustanowionemu pełnomocnikowi skarżącego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono błędne zastosowanie art. 90e u.s.o., a w konsekwencji art. 151 p.p.s.a poprzez nieuwzględnienie skargi i oddalenie jej w całości.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że oceniając kwestię losowości należy rozróżnić chorobę córki od wyjazdu celem dokonania operacji i jego wpływu na domowy budżet rodzinny skarżącej. Wypłata zasiłku szkolnego uzasadniona jest wyłącznie nagłą, przejściową trudną sytuacją materialną. Strona nie złożyła wniosku o zasiłek szkolny celem leczenia dziecka, lecz aby była w stanie zapewnić swemu innemu dziecku podstawowych potrzeb związanych z rozpoczęciem kolejnego roku szkolnego. Nie mogła przewidzieć, że wyjazd w celach operacji może potrwać dziewięć dni i wygeneruje koszty, które faktycznie uniemożliwią szkolną wyprawkę dla pozostałego rodzeństwa. Przejściowa trudność spowodowana była wyłącznie dodatkowymi kosztami związanymi z wyjazdem w celu dokonania operacji. Można się zastanawiać czy operacja, nawet ewentualnie zaplanowana, nie ma charakteru losowego. Przewlekła choroba z całą pewnością nie ma, ale operacji nie można zakwalifikować jako z góry pewnej. Każda bowiem operacja jest zależna od stanu zdrowia pacjenta. Tym bardziej niemożliwym było przewidzenie aż dziewięciodniowego okresu pobytu w szpitalu. Bezspornym w sprawie jest, iż strona nie należy do osób majętnych, wprost przeciwnie, mając na uwadze chorobę dziecka, matka z trudem pokrywa bieżące wydatki związane z kosztami utrzymania dzieci, a w szczególności kosztami związanymi z ich edukacją. Nie trzeba uzasadniać, że wrzesień jako rozpoczynający kolejny rok szkolny, jest czasem zwiększonych wydatków związanych z zakupem przyborów szkolnych. Każde zatem zdarzenie powodujące dodatkowe koszty, wywołuje konsekwencje finansowe w postaci niemożności przygotowania dziecka do procesu edukacyjnego.
Organ administracyjny oraz Sąd I instancji błędnie zawęziły losowość do typowych zdarzeń spowodowanych żywiołami typu pożar czy powódź. Wskutek tego nastąpiła błędna interpretacja art. 90e u.s.o. Dokonując właściwej interpretacji tego przepisu należy mieć na uwadze przede wszystkim cel ustawodawcy jakim była przecież pomoc finansowa dla rodzin, które w pewnych momentach i okolicznościach nie będą mogły sprostać realizacji podstawowych potrzeb związanych z realizacją obowiązku szkolnego ich dzieci.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesiono o jej oddalenie oraz o zasądzenie na rzecz organu administracji kosztów postępowania według norm przepisanych. Podniesiono w szczególności, że organ administracji podziela w całości interpretację przepisów prawa zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W myśl art. 174 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem według art. 183 § 1 ustawy – p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym – zdaniem skarżącego – uchybił sąd, określenia, jaką postać miało to naruszenie, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego – wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko - radcowskim (art. 175 § 1 - 3 p.p.s.a). Opiera się on na założeniu, że powierzenie czynności sporządzenia skargi kasacyjnej wykwalifikowanym prawnikom zapewni jej odpowiedni poziom merytoryczny i formalny, umożliwiający Sądowi II instancji dokonanie kontroli zaskarżonego orzeczenia.
Według art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Ta ostatnia jednak nie zaszła w rozpoznawanej sprawie. A zatem w zakresie określonym w art. 183 § 1 zd. 1 w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym obowiązuje zasada ograniczonej kognicji tego sądu. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do powtórnego badania zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego w jego całokształcie. Nie ma bowiem analogii między dwuinstancyjnym postępowaniem sądowoadministracyjnym a administracyjnym postępowaniem odwoławczym – por. np. postanowienie NSA z 15 marca 2004 r., FSK 258/04 (Prz.Podat. 2004, nr 7, s. 53). Zasada ta oznacza pełne związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej, które determinują kierunek działalności kontrolnej Naczelnego Sądu Administracyjnego, jaką powinien on podjąć w celu stwierdzenia ewentualnej wadliwości zaskarżonego orzeczenia. W tym systemie Naczelny Sąd Administracyjny nie może z własnej inicjatywy podjąć żadnych badań w celu ustalenia innych – poza przedstawionymi w skardze kasacyjnej – wad zaskarżonego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego lub postępowania przed tym sądem i musi skoncentrować swoją uwagę wyłącznie na weryfikacji zarzutów sformułowanych przez skarżącego.
Skarżąca kasacyjnie zarzuciła Sądowi i instancji "błędne zastosowanie art. 90e u.s.o.". Nie ma takiej podstawy kasacyjnej w art. 174 p.p.s.a., co oznacza, że rozpoznawana skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Mając na uwadze podniesione wyżej względy orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a.
Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje oparcie w art. 207 § 2 p.p.s.a.