Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 10 marca 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1281/04, oddalił skargę K. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], Nr [...], wydaną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy decyzję poprzedzającą z dnia [...] nr [...], którą odmówił przyznania K. D. renty rodzinnej w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu tej decyzji organ podał m.in., że przyznanie wnioskowanego świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:
- jest lub był osobą ubezpieczoną, lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń po ubezpieczonym,
- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego względu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie by jej przysługiwały.
Organ wskazał, iż zmarły ojciec wnioskodawcy posiadał niespełna 17 - letni okres ubezpieczenia (16 lat, 9 miesięcy i 6 dni), a zaprzestał wszelkiej działalności objętej ubezpieczeniem na 4,5 roku przed zgonem, nie będąc wówczas osobą niezdolną do pracy.
Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi złożonej przez K. D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o jej zmianę i przyznanie wnioskowanego świadczenia. Zdaniem skarżącego, udowodniony okres składkowy zmarłego ojca jest wystarczający, aby mógł otrzymać rentę rodzinną w drodze wyjątku, która umożliwi mu kontynuowanie nauki.
W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ stwierdził również, że skarżący jest osobą dorosłą, zdrową i w pełni zdolną do pracy i może podjąć zatrudnienie w celu zapewnienia sobie środków na utrzymanie i dalszą naukę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę stwierdził, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 118 z póżn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania tego świadczenia wszystkie wymienione w przytoczonym przepisie przesłanki muszą być spełnione łącznie. Jednocześnie Sąd podkreślił, iż pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, iż ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Podejmując decyzję w ramach uznania administracyjnego, organ jest zobowiązany do bezwzględnego przestrzegania przepisów - Kodeks postępowania administracyjnego. Z mocy art. 7 tej ustawy zobowiązany jest do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jest także zobowiązany do wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny całego materiału dowodowego zgodnie z art. 77 § 1 i art. 80 kpa oraz do uzasadnienia według wymogów określonych w art. 107 § 3 kpa.
Zdaniem Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie naruszył powyżej określonych reguł procesowych.
W rozpoznawanej sprawie skarżący nie mógł otrzymać wnioskowanego świadczenia, albowiem nie czynił zadość przesłankom określonym w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym przedmiotowy przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Oba elementy skarżącego nie dotyczą. Skarżący (urodzony 12 stycznia 1984 r.) osiągnął już pełnoletność. Jest zatem w wieku umożliwiającym zatrudnienie, będąc osobą zdolną do pracy.
Kontynuowanie nauki i zrozumiałe pragnienie ukończenia szkoły nie pozwalają na obejście tak rygorystycznie sformułowanego przepisu służącego zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki. Kwestia nauki w przepisie tym nie występuje, zaś wiek, jako przesłanka niemożności podjęcia pracy w rozumieniu tego przepisu, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Z chwilą osiągnięcia 18 roku życia można bowiem, w myśl przepisów kodeksu pracy, zostać pracownikiem zatrudnionym w celach zarobkowych. W obecnym stanie prawnym nie ma zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów pobierających naukę zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym. Z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy wynika, że przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki, lecz taki wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy.
Skoro w sytuacji skarżącego przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 określonej wcześniej ustawy jest to okoliczność eliminująca go z grona osób, którym może być przyznane jakiekolwiek świadczenie w drodze wyjątku. Sama w sobie przesądza też treść rozstrzygnięcia bez potrzeby ustosunkowywania się do treści zarzutów podnoszonych przez skarżącego w skardze, jak i szerszych ustaleń, i ocen Prezesa ZUS, które legły u podstaw zaskarżonej decyzji, jednak w świetle powyższego – zbędnych.
Ponadto, Sąd wskazał, iż sama trudna sytuacja życiowa i materialna nie wystarczają do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż nie jest ono świadczeniem socjalnym, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Mogą one co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.
K. D. złożył skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędną interpretację art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) oraz przepisów postępowania poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) w związku z art. 7 z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.).
W ocenie skarżącego przyznania prawa do świadczenia z ubezpieczeń społecznych w drodze wyjątku nie można rozpatrywać w oderwaniu od przesłanek uprawniających do przyznania prawa do świadczenia w normalnym trybie. Przyjęcie zaś, że każda osoba po ukończeniu 18 roku życia może potencjalnie podjąć pracę nie jest do pogodzenia z zasadami rządzącymi systemem ubezpieczeń społecznych oraz zasadami ustroju Rzeczypospolitej Polskiej. Bowiem już z art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynika, że prawo do świadczenia po zmarłym rodzicu przysługuje, w razie kontynuowania nauki, do 25 roku życia. Ponadto podniesiono, że organy, wbrew twierdzeniom Sądu nie wyjaśniły wszystkich okoliczności sprawy m.in. co było przyczyną niepodjęcia pracy przez ojca skarżącego w latach 1980-1983. Z dokumentu, jaki posiada skarżący wynika, że ojciec w tym okresie odbywał służbę wojskową. Dowód ten został przedstawiony Sądowi I instancji, jednakże Sąd go pominął.
W tym stanie sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.
W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej jako p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 ustawy – p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym – zdaniem skarżącego – uchybił sąd, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego – wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych, uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami, sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko-radcowskim (art. 175 § 1-3 p.p.s.a.). Opiera się on na założeniu, że powierzenie tej czynności wykwalifikowanym prawnikom zapewni skardze odpowiedni poziom merytoryczny i formalny.
W niniejszej sprawie w podstawach skargi kasacyjnej wskazano naruszenie przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) oraz art. 145 p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. Ponieważ art. 145 p.p.s.a. zawiera kilka podpunktów, a każdy z nich dotyczy innej sytuacji prawnej, to brak konkretyzacji zarzutu, tak w podstawach jak i w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, uniemożliwia ocenę jego zasadności.
Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia prawa materialnego należy stwierdzić, iż nie jest zasadny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo zastosował art. 83 ww. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. i właściwie go zinterpretował. Nie budzi wątpliwości interpretacyjnych fakt, iż możliwość przyznania świadczenia na jego podstawie uzależniona jest od spełnienia określonych przesłanek. Jedną z takich przesłanek jest niemożność podjęcia przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia, pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy. Skarżący jest osobą pełnoletnią, kontynuującą naukę na studiach dziennych.
Niekwestionowany jest również fakt, iż stan zdrowia skarżącego nie pozbawia go całkowitej zdolności do pracy. Jak słusznie wskazał Sąd I instancji, tylko spełnienie jednej z tych dwu przesłanek pozwala na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący z uwagi na wiek może podjąć pracę i na podjęcie tej pracy pozwala mu również stan zdrowia.
Powołany przepis nie przewiduje innych sytuacji, które umożliwiają uzyskanie świadczenia.
W takiej sytuacji Sąd I instancji zasadnie uznał, że organ odmawiając przyznania renty nie naruszył prawa. Podnoszone przez skarżącego, tak w toku postępowania administracyjnego, jak i sądowego okoliczności dotyczące jego prawa do nauki, nie mogły odnieść zamierzonego skutku, bo – jak to wskazano wyżej – takiej przesłanki umożliwiającej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie przewiduje art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.
Z tych wszystkich względów, Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 184 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji wyroku.