Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 11 stycznia 2016 r., IV SA/Wr 367/15 uchylił decyzję Rektora Uniwersytetu W. z [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania stypendium doktoranckiego oraz poprzedzającą ją decyzję z [...] grudnia 2014 r., nr [...]; a także zasądził od Rektora Uniwersytetu W. na rzecz M. S. kwotę 257 zł (słownie: dwieście pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu Sąd podniósł, że materialno-prawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym, zwaną dalej p.s.w. (Dz. U. z 2012 r., poz. 572 ze zm.). Zgodnie z art. 200 ust. 1 i 3 p.s.w., uczestnik stacjonarnych studiów doktoranckich może otrzymywać stypendium doktoranckie, a decyzję o przyznaniu tego świadczenia pieniężnego, okresie jego pobierania oraz wysokości podejmuje co do zasady rektor uczelni.
Na podstawie art. 201 ust. 1 p.s.w. Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego wydał rozporządzenie z 24 października 2014 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów doktoranckich (Dz. U. z 2014 r. poz. 1480, dalej "rozporządzenie"), które zastąpiło poprzednio obowiązujące rozporządzenie z 12 grudnia 2013 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów doktoranckich (Dz. U. z 2013 r. poz. 1581). W myśl § 11 ust. 1 rozporządzenia, stypendium doktoranckie przyznaje rektor uczelni albo dyrektor jednostki naukowej, po zaopiniowaniu wniosków o przyznanie stypendium przez doktorancką komisję stypendialną jednostki organizacyjnej uczelni albo jednostki naukowej, zwaną dalej "komisją". Z § 12 ust. 2 rozporządzenia wynika, że stypendium doktoranckie na drugim roku i kolejnych latach studiów doktoranckich może być przyznane doktorantowi, który:
- terminowo realizuje program studiów doktoranckich;
- wykazuje się zaangażowaniem w: a) prowadzeniu zajęć dydaktycznych w ramach praktyk zawodowych albo b) realizacji badań naukowych prowadzonych przez jednostkę organizacyjną uczelni albo jednostkę naukową;
- w roku akademickim poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie stypendium doktoranckiego wykazał się postępami w pracy naukowej i w przygotowywaniu rozprawy doktorskiej.
Z kolei przepis § 13 ust. 1 rozporządzenia stanowi, że doktorant składa wniosek o przyznanie stypendium doktoranckiego do kierownika studiów doktoranckich. Wniosek ten stosownie do § 13 ust. 2, winien zawierać: 1) dane doktoranta: imię, nazwisko, numer PESEL, a w przypadku jego braku – numer dokumentu potwierdzającego tożsamość oraz wskazanie roku studiów doktoranckich;
- opinię opiekuna naukowego albo promotora – w przypadku ubiegania się o stypendium na drugim i kolejnych latach studiów doktoranckich;
- informacje potwierdzające spełnienie kryteriów, o których mowa w § 12. Istotny jest tu także § 13 ust. 3 rozporządzenia, zgodnie z którym komisja, po zaopiniowaniu wniosków o przyznanie stypendium doktoranckiego, przekazuje rektorowi uczelni albo dyrektorowi jednostki naukowej listę doktorantów rekomendowanych do przyznania stypendium zawierającą dane, o których mowa w ust. 2 pkt 1.
Podobna regulacja zawarta została w Regulaminie przyznawania i wypłacania stypendiów doktoranckich na stacjonarnych studiach doktoranckich w Uniwersytecie W. (§ 2 ust. 2, ust. 9), stanowiącym załącznik do zarządzenia nr 57/2013 Rektora Uniwersytetu W. z 23 kwietnia 2013 r. – dalej zwanym Regulaminem (k. 39 akt sądowych). W myśl § 2 ust. 3 Regulaminu kryteria wyłaniania doktorantów rekomendowanych do przyznania stypendium, określone zostały Zarządzeniem Dziekana Wydziału Filologicznego Uniwersytetu W. z 11 czerwca 2013 r. w sprawie ustalenia szczegółowych kryteriów wyłaniania doktorantów rekomendowanych do przyznania stypendium doktoranckiego na drugim i kolejnych latach studiów doktoranckich na Wydziale Filologicznym (k. 39 i k. 69 akt sądowych).
Zgodnie z art. 207 ust. 1 p.s.w., do decyzji podjętych przez organy uczelni w indywidualnych sprawach studentów i doktorantów, stosuje się odpowiednio k.p.a. oraz przepisy o zaskarżaniu decyzji do sądu administracyjnego. Odpowiednie stosowanie przepisów k.p.a. oznacza konieczność zachowania przez organ minimum procedury administracyjnej, niezbędnej do załatwienia spraw i zagwarantowania ustawowych uprawnień strony, przy zachowaniu autonomii szkoły wyższej (por. wyrok TK z 8 listopada 2000r., SK 19/99, OTK nr 7, poz. 258). Również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowany jest pogląd, zgodnie, z którym, odpowiednie stosowanie przepisów k.p.a., polega na zachowaniu przez organ minimum procedury administracyjnej, niezbędnej do załatwienia sprawy i zagwarantowania ustawowych uprawnień strony (por. wyrok NSA z 13 października 2011 r., I OSK 1304/11, Lex nr 1069584). Skoro odpowiednie stosowanie przepisów k.p.a. oznacza konieczność zachowania przez organ minimum procedury administracyjnej, niezbędnej do załatwienia sprawy i zagwarantowania ustawowych uprawnień strony, to w postępowaniu w sprawie przyznania stypendium doktoranckiego winny być przestrzegane tak ogólne zasady postępowania administracyjnego jak i respektowane podstawowe założenia procedury administracyjnej. Oznacza to, że organy uczelni powinny najpierw poczynić ustalenia odzwierciedlone w zebranym materiale dowodowym i w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., uzasadniające odmowę przyznania stypendium doktoranckiego przy zastosowaniu zasad postępowania administracyjnego.
Przestrzeganie w niniejszej sprawie przepisów procedury administracyjnej jest o tyle istotne, że decyzja w sprawie przyznania stypendium doktoranckiego jest decyzją uznaniową, o czym świadczy zawarte w art. 200 ust. 1 p.s.w. stwierdzenie: "Uczestnik stacjonarnych studiów doktoranckich może otrzymywać stypendium doktoranckie". Oznacza to, że podejmowana w ramach uznania administracyjnego decyzja nakłada na organ obowiązek szczególnie wszechstronnego zgromadzenia materiału dowodowego i dokonania równie szczegółowej analizy (oceny) tegoż materiału dowodowego. Uzasadnienie zaś takiej decyzji, zwłaszcza o negatywnych dla strony konsekwencjach powinno zaś szczegółowo wskazywać także przyczyny, na których oparł się organ rozstrzygający sprawę, jak i powody dla których organ zastosował takie rozstrzygnięcie. Brak prawidłowego uzasadnienia przedmiotowej decyzji, nie tylko, że nie wyjaśnia stronie zasadności zastosowania takiego rozstrzygnięcia, lecz także uniemożliwia właściwą kontrolę Sądu rozpatrującego niniejszą sprawę. Korzystanie z uznania administracyjnego oznacza wprawdzie, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, jednakże wybór taki nie może być dowolny, lecz odwrotnie – musi on wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych sprawy.
Oceniając legalność decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego Sąd, zatem bada, czy organy nie dopuściły się rażących uchybień, czy dysponowały niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonały wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Jest to więc kontrola prawidłowości postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jego zgodności z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zgodnie zaś z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 k.p.a. obowiązkiem Rektora uczelni wyższej było podjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego niniejszej sprawy. Organ obwiązany był zatem prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie uczestnika do władz uczelni (odpowiednio art. 8 k.p.a.) oraz wyjaśnić doktorantowi zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy (odpowiednio art. 11 k.p.a.). Obowiązkiem organu było zatem zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), a także dokonanie oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy ziściły się przesłanki do przyznania skarżącej stypendium doktoranckiego (art. 80 k.p.a.).
W niniejszej sprawie, istota sporu sprowadza się do oceny uzyskanej przez skarżącą punktacji, która w toku postępowania konsekwentnie zarzucała m.in. brak obiektywnych kryteriów weryfikacji przyznanej punktacji, jak i nie uwzględnienie przedstawionego przez nią dorobku naukowego. Niesporne jest w sprawie, że decyzją z [...] grudnia 2014 r., Nr [...] organ odmówił M. S. przyznania stypendium doktoranckiego w roku akademickim 2014/2015. Decyzja ta nie zawiera uzasadnienia spełniającego wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a., albowiem za takie uzasadnienie nie można bowiem uznać zawartego w tejże decyzji – poza przywołaniem regulacji dotyczących przyznawania stypendiów doktoranckich na Uniwersytecie, stwierdzenia o treści, cyt.: "Pani M. S. (doktorantka z dyscypliny językoznawstwa – filologie obce) w roku poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie stypendium doktoranckiego nie wykazała się osiągnięciami dydaktycznymi. Wydziałowa Komisja Doktorancka negatywnie zaopiniowała wniosek Pani M. S.". Opisana decyzja (jej uzasadnienie) nie zawiera oceny niespełnienia przesłanek przepisu prawa materialnego. W konsekwencji powoduje to, że skarżąca zmuszona jest domyślać się motywów rozstrzygnięcia, co decyzję tę czyni dla skarżącej niezrozumiałą. Ograniczenie się do zacytowania brzmienia § 2 ust. 2 Regulaminu przyznawania i wypłacania stypendiów doktoranckich na stacjonarnych studiach doktoranckich w Uniwersytecie W., niewątpliwie uchybia wymogom należytego uzasadnienia.
Wadliwości tej nie spostrzegł organ odwoławczy, utrzymując w mocy tę decyzję. Zasadne są tym samym zarzuty skargi dotyczące naruszenia procedury administracyjnej, poprzez utrzymanie w mocy decyzji niezawierającej w istocie uzasadnienia. Również uzasadnienie zaskarżonej decyzji, choć jest bardzo obszerne, z tej to przede wszystkim przyczyny, że obrazuje w szczegółach przebieg postępowania, to nie można przyjąć – mając na względzie cyt. wyżej § 12 ust. 2, a zwłaszcza ust.2 pkt 2 lit. a i b rozporządzenia z 24 października 2014 r. oraz § 2 ust. 2 Regulaminu przyznawania i wypłacania stypendiów doktoranckich na stacjonarnych studiach doktoranckich w Uniwersytecie W., a także postanowienia pkt 4 Zarządzenia Dziekana Wydziału Filologicznego Uniwersytetu W. z 11 czerwca 2013r., by decyzja ta spełniała wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Skoro przy opiniowaniu wniosków o przyznanie stypendium bierze się pod uwagę kryteria określone w § 2 ust. 2 regulaminu w związku z pkt 3 zarządzenia Dziekana Wydziału Filologicznego Uniwersytetu W. z 11 czerwca 2013 r. w sprawie ustalenia szczegółowych kryteriów wyłaniania doktorantów rekomendowanych do przyznania stypendium doktoranckiego na drugim roku i kolejnych latach studiów doktoranckich na Wydziale Filologicznym i na tej podstawie sporządza się listę rekomendowanych, a która następnie brana jest pod uwagę przy wydawaniu decyzji w sprawie stypendium doktoranckiego, to zarówno skarżący, jak i Sąd kontrolujący wydane decyzje powinien mieć możliwość weryfikacji prawidłowości przyznanej liczby punktów za poszczególne osiągnięcia doktoranta.
Skoro w w/w pkt 4 Zarządzenia Dziekana Wydziału Filologicznego Uniwersytetu W. z 11 czerwca 2013 r. – ustalona została szczegółowa punktacja za osiągnięcia doktoranta w poszczególnych kategoriach, gdy nadto z załącznika do tegoż zarządzenia, zatytułowanego "Lista osiągnięć doktoranta" jednoznacznie wynika, że w dokumencie tym winny być zamieszczone – przyznane punkty za określone osiągnięcia doktoranta, to wskazanie przez organ jedynie ogólnej liczby przyznanych skarżącej punktów, a sprowadzające się do stwierdzenia, że zaangażowanie M. S. w realizację badań naukowych zostało ocenione przez Wydziałową Komisję Doktorancką na 20 punktów, zaś za realizację programu studiów doktoranckich otrzymała 2 punkty, w konsekwencji stwierdzając, że skarżąca uzyskała za swoje osiągnięcia ostatecznie 22 punkty, gdy skarżąca nie godząc się z tymi wielkościami, zarzucała m.in. nieuwzględnienie całego dorobku doktoranckiego, wskazując przy tym konkretny swój dorobek naukowy, to pozwala na stwierdzenie, że w sprawie ma miejsce uchybienie wskazanym przepisom postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Uchybienie to jest o tyle istotne, że ze znajdującej się na k. 2 akt administracyjnej "Listy osiągnięć doktoranta" M. S. wynika, że w/w osiągnęła łącznie 32 punkty, gdy zaś organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podaje, że skarżąca otrzymała 23 punkty. Zatem, uzasadnienie decyzji Rektora w przedmiocie odmowy przyznania stypendium doktoranckiego winno było wskazywać w nie tylko sumę uzyskanych punktów, lecz także uzyskaną punktację w odniesieniu do poszczególnych kryteriów regulaminu wraz z omówieniem przyczyn przyznania czy też nie przyznania punktów. Tych wymogów wydane w sprawie decyzje nie spełniają. Tym samym, organy wydając w sprawie zaskarżone decyzje naruszyły art. 7 oraz art. 77 k.p.a. a w konsekwencji naruszając także art.107 § 3 k.p.a.
Sąd I instancji nie podzielił stanowiska skarżącej, że naruszony został § 11 ust. 2 pkt 2a rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 12 grudnia 2013 r. w związku z § 6 ust. 1 i 2 rozporządzenia z 1 września 2011 r. w sprawie kształcenia na studiach doktoranckich w uczelniach i jednostkach naukowych (Dz.U. z 2015, poz.172), poprzez przyjęcie, że praca skarżącej w charakterze nauczyciela akademickiego na Uniwersytecie W., realizującej zajęcia dydaktyczne ze studentami nie jest tożsama z odbywaniem praktyk w formie prowadzenia zajęć dydaktycznych, przy spełnieniu wymogów godzinowych i aprobacie władz wydziału. Sąd nie kwestionuje, że zgodnie z § 6 ust. 1 i 2 rozporządzenia z 1 września 2011 r., doktorant zatrudniony w charakterze nauczyciela akademickiego, prowadzący zajęcia dydaktyczne w uczelni lub uczestniczący w ich prowadzeniu, jest zwolniony z odbywania praktyk w formie prowadzenia zajęć dydaktycznych, tym niemniej w niniejszej sprawie fundamentalne znaczenie, mają przede wszystkim przepisy ustalające warunki przyznawania stypendiów doktoranckich. Zgodnie zaś z § 11 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 12 grudnia 2013 r., jak i zgodnie z powołanym wyżej przez Sąd § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 24 października 2014 r. może być przyznane doktorantowi, który wykazuje się zaangażowaniem w: a) prowadzeniu zajęć dydaktycznych w ramach praktyk zawodowych albo b) realizacji badań naukowych prowadzonych przez jednostkę organizacyjną uczelni albo jednostkę naukową. Powyższa regulacja znalazła swoje odbicie tak § 2 ust. 2 Regulaminu przyznawania i wypłacania stypendiów doktoranckich w Uniwersytecie W., jak i w w/w Zarządzeniu Dziekana Wydziału Filologicznego Uniwersytetu W. z 11 czerwca 2013 r. (pkt 3 ppkt 1). Oznacza to, że choć skarżąca prowadziła zajęcia dydaktyczne ze studentami, będąc zatrudnioną w uczelni w charakterze nauczyciela akademickiego w ramach umowy o pracę, będąc równocześnie zwolnioną z odbywania praktyk zawodowych, to zasadne było stanowisko organu, że skarżąca ubiegając się o przyznanie przedmiotowego stypendium, nie spełniła zgodnie z w/w przepisami warunku prowadzenia zajęć dydaktycznych w ramach praktyk zawodowych.
Niemniej jednak w takiej sytuacji, organ winien był zbadać i ocenić przesłankę o której jest mowa w § 11 ust. 2 pkt 2 lit. b rozporządzenia z 12 grudnia 2013 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów naukowych, a powtórzoną w § 12 ust. 2 pkt 2 lit. b rozporządzenia z 24 października 2014 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów doktoranckich oraz w § 2 ust. 2 pkt 1 (w końcowej części zdania) Regulaminu przyznawania i wypłacania stypendiów doktoranckich w Uniwersytecie W., jak i w pkt 3 ppkt 1 (w końcowej części zdania) Zarządzenia Dziekana Wydziału Filologicznego Uniwersytetu W. z 11 czerwca 2013 r. w sprawie ustalenia szczegółowych kryteriów wyłaniania doktorantów rekomendowanych do przyznania stypendium doktoranckiego (...), zgodnie z którymi to przepisami stypendium doktoranckie na drugim roku i kolejnych latach studiów doktoranckich może być przyznane doktorantowi, który wykazuje się zaangażowaniem w realizacji badań naukowych prowadzonych przez jednostkę organizacyjną uczelni albo jednostkę naukową, a którą to okoliczność organ pominął.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiodła M. S., zaskarżając go w całości oraz wnosząc o jego uchylenie w całości, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- na zasadzie art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 174 pkt 1 naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, tj. § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 24 października 2014 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów doktoranckich poprzez przyjęcie, iż praca skarżącej w charakterze nauczyciela akademickiego na Uniwersytecie W., realizującej zajęcia dydaktyczne ze studentami nie jest tożsama z odbywaniem praktyk w formie prowadzenia zajęć dydaktycznych, przy spełnieniu wymogów godzinowych i aprobacie władz wydziału,
- na zasadzie art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 174 pkt 2 naruszenie przepisów postępowania, które ma istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a. poprzez sformułowanie w uzasadnieniu kwestionowanego orzeczenia błędnej, a wiążącej Rektora UW. wykładni, o której mowa w punkcie 1, nieuwzględniającej charakteru danej sprawy i brzmienia § 6 ust. 1 i 2 rozporządzenia z 1 września 2011 r. w sprawie kształcenia na studiach doktoranckich w uczelniach i jednostkach naukowych (Dz. U. 2015.172), a która to ocena prawna może mieć wpływ na przyszłe rozstrzygnięcie organu.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że skarżąca złożyła wniosek o przyznanie stypendium doktoranckiego załączając szereg dokumentów koniecznych, wymaganych do ustalenia jej wyniku punktowego. Jednym z warunków ubiegania się o stypendium doktoranckie zgodnie z § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 24 października 2014 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów doktoranckich jest prowadzenie zajęć dydaktycznych w ramach praktyk zawodowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu dokonał wykładni tego przepisu, że "prowadzenie zajęć dydaktycznych ze studentami, będąc zatrudnioną w uczelni w charakterze nauczyciela akademickiego w ramach umowy o pracę, będąc równocześnie zwolnioną z odbywania praktyk zawodowych związanych z odbywanymi studiami doktoranckimi nie jest spełnieniem wyżej cytowanego warunku prowadzenia zajęć dydaktycznych w ramach praktyk zawodowych". Z takim sposobem rozumienia (wykładni) cytowanego przepisu (§ 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia) nie zgadza się skarżąca. Przede wszystkim, organ opiera się wyłącznie na wykładni literalnej, która w istocie jest najprostszą, ale również i najsłabszą wykładnią, a także nie jest nawet wykładnią, gdyż pozbawiona jest cech jakiejkolwiek interpretacji. WSA powinien na potrzeby tej sprawy dokonywać wykładni przepisów dot. przyznawania stypendium w oparciu również o wykładnię systemową, biorąc pod uwagę to, iż przepisy te są jedynie elementem większej grupy przepisów dot. studiów doktoranckich, które to przepisy wzajemnie się uzupełniają i oddziałują na siebie tworząc całość regulacji (system), a w związku z tym wykładnia poszczególnych przepisów nie powinna zamykać się w ich literalnym brzmieniu, ale także powinna uwzględniać cele stawiane przed innymi przepisami (wykładnia celowościowa).
Kwestia prowadzenia zajęć dydaktycznych przez doktoranta została uregulowana rozporządzeniem z 1 września 2011 r. w sprawie kształcenia na studiach doktoranckich w uczelniach i jednostkach naukowych (Dz. U. 2015.172 j.t.) zwane dalej rozporządzeniem nr 2, które to rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 201 ust. 2 p.s.w. Rozporządzenie nr 2 w § 6 reguluje kompleksowo wymiar praktyk, w tym realizowanych w formie zajęć dydaktycznych na studiach doktoranckich prowadzonych w uczelni: 1. Wymiar praktyk, w formie prowadzenia zajęć dydaktycznych w uczelni lub uczestniczenia w ich prowadzeniu dla doktorantów kształcących się na studiach doktoranckich w uczelni, nie może być mniejszy niż 10 oraz większy niż 90 godzin rocznie;
- Doktorant zatrudniony w charakterze nauczyciela akademickiego, prowadzący zajęcia dydaktyczne w uczelni lub uczestniczący w ich prowadzeniu, jest zwolniony z odbywania praktyk w formie prowadzenia zajęć dydaktycznych.
Z brzmienia zacytowanej regulacji nasuwa się jeden bezsporny, logiczny wniosek: doktorant, który jest zatrudniony w charakterze nauczyciela akademickiego, prowadzący zajęcia dydaktyczne w uczelni lub uczestniczący w ich prowadzeniu jest zwolniony z odbywania praktyk w formie prowadzenia zajęć dydaktycznych (bez konieczności składania jakiegokolwiek wniosku o wyrażenie zgody, a jedynie zobowiązany do poinformowania o tym fakcie i ewentualnym udokumentowaniu tego faktu). Ustawodawca stanął więc na stanowisku, iż nie ma potrzeby, aby doktorant niejako dublował praktyki, gdy ten sam cel, już osiąga i realizuje, co oczywiście jest udokumentowane i działa zamiennie i poddaje się weryfikacji.
Tak skonturowana regulacja dot. odbywania praktyk zawodowych w ramach studiów doktoranckich nie powinna być pominięta przy dokonywaniu wykładni § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 24 października 2014 r. Zaproponowana przez WSA wykładnia pomija aspekt racjonalności ustawodawcy, który z jednej strony akceptuje tożsamość praktyk zawodowych w ramach doktoratu z pracą doktoranta w charakterze nauczyciela akademickiego prowadzącego zajęcia dydaktyczne w tej samej jednostce, a równocześnie pozbawiałby z tego powodu prawa do formalnego ubiegania się o stypendium i wyższego wyniku punktowego w postępowaniu o przyznanie stypendium. Racjonalność ustawodawcy, a także wykładnia systemowa i celowościowa nie pozwalają na zaproponowaną wykładnię literalną § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia, gdzie skarżąca przedstawiła dokumenty dot. swojej pracy w charakterze nauczyciela akademickiego pozwalające ocenić – ustalić jej dorobek punktowy z tego tytułu, a uczelnia wyraziła na taką formę odbywania praktyk zgodę. Zatem zaproponowana przez WSA w wyroku z 11 stycznia 2016 r. wykładnia § 12 ust. 2 pkt 2 na potrzeby rozpatrywanej sprawy jest błędna i stanowi na zasadzie art. 174 pkt 1 naruszenie prawa materialnego.
Zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ocena prawna dotknęła również wykładni § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 24 października 2014 r., z którą nie zgadza się skarżąca, a która to wykładnia ma wpływ na wynik sprawy, gdyż gdyby w oparciu o tak wyłożony przepis ustalać się będzie wynik punktowy skarżącej w postępowaniu administracyjnym, co nie pozostanie bez wpływu na wynik sprawy, odwrotnie będzie to dla wyniku istotne. Błędna, a wiążąca organ – Rektora UWr. wykładnia, nieuwzględniająca charakteru tej sprawy i brzmienia § 6 ust. 1 i 2 rozporządzenia z 1 września 2011 r. w sprawie kształcenia na studiach doktoranckich w uczelniach i jednostkach naukowych będzie mieć wpływ na przyszłe rozstrzygnięcie organu.
Pełnomocnik skarżącej podtrzymuje wniosek o uchylenie wyroku z 11 stycznia 2016 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu (IV SA/Wr 367/15) w całości wskazując, że jest to jedyny sposób, aby dokonać skutecznej próby zmiany uzasadnienia kwestionowanego wyroku, gdyż procedura p.p.s.a. nie przewiduje kwestionowania samego uzasadnienia rozstrzygnięcia (postanowienie NSA z 24 marca 2006 r., I FSK 750/05).
W ocenie skarżącego zasądzone w punkcie II wyroku koszty postępowania sądowego zostały zasądzone w błędnej wysokości, gdyż nie uwzględniają 200 zł wpisu od złożonej skargi (powinno być 457 zł), co również przemawia za uchyleniem wyroku.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesiono o jej oddalenie oraz o zasądzenie na rzecz organu administracji kosztów postępowania według norm przepisanych. Podniesiono w szczególności, że organ administracji podziela w całości interpretację przepisów prawa zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Zawarto w niej również obszerną polemikę z zarzutami skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W postępowaniu przed NSA prowadzonym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej obowiązuje generalna zasada ograniczonej kognicji tego sądu (art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.). NSA jako sąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, wyznaczonymi przez przyjęte w niej podstawy, określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa, jak i jego zakres. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania. Ta jednak nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie.
Należy podzielić stanowisko skarżącej kasacyjnie, że Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 24 października 2014 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów doktoranckich. Co prawda treść tego przepisu nie budzi wątpliwości językowych, niemniej jednak pamiętać należy, że zasada, zgodnie z którą "clara non sunt interpretanda", (to co jest zrozumiałe i jasne nie wymaga interpretacji) nie jest aktualnie powszechnie akceptowana ani w doktrynie, ani też w orzecznictwie sądów administracyjnych. Podkreśla to M. Zirk-Sadowski stwierdzając, że "dzisiaj problem bezpośredniego rozumienia tekstu prawnego budzi wiele wątpliwości" – zob. Wykładnia w prawie administracyjnym, [w:] R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel (red.), System prawa administracyjnego. t. 4, Warszawa 2012, s. 129. Zwrócił na to uwagę również Trybunał Konstytucyjny. Przykładowo, w wyroku z 13 stycznia 2005 r., P 15/02, OTK-A 2005, nr 1, poz. 4 stwierdził, że "coraz częściej, także i w orzecznictwie zasada clara non sunt interpretanda zamienia się właściwie w zasadę interpretati cessat in clarin (interpretację należy zakończyć, gdy osiągnięto jej jednoznaczny rezultat)".
Jak bowiem słusznie zauważa się w orzecznictwie sądowym dopuszczalne, a nawet konieczne jest odstąpienie od wykładni językowej, jeżeli za takim rozwiązaniem przemawiają nader istotne argumenty (por. wyrok NSA z 10 listopada 2011 r., I FSK 1634/10) lub gdy wykładnia językowa przepisu prowadziłaby do wniosków absurdalnych (por. L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów, Toruń 2002, s. 18). Skoro wykładnia prawa musi opierać się na założeniu racjonalności ustawodawcy, wewnętrznej spójności aktu prawnego, ale i całego sytemu prawa, to pominięcie wykładni językowej w niektórych przypadkach usprawiedliwia również konieczność nadania interpretowanym przepisom znaczenia, które uczyni je rozwiązaniami najtrafniejszymi prakseologicznie (por. wyrok WSA w Warszawie z 17 maja 2011 r., III SA/Wa 2759/10). Zgodnie z aktualnymi poglądami prezentowanymi w piśmiennictwie, ograniczenie się przez sąd wyłącznie do wykładni literalnej jest wręcz niewłaściwe – konieczne jest potwierdzenie jej przez wykładnię systemową i funkcjonalną (por: M. Zirk-Sadowski, Wykładnia w prawie administracyjnym, op. cit., s. 126-208).
Z taką właśnie sytuacją (gdy rezultat wykładni językowej budzi nadal wątpliwości) mamy do czynienia na gruncie rozpoznawanej sprawy. Nie ulega wszak wątpliwości, że celem wprowadzenia obowiązku odbycia praktyk dydaktycznych zgodnie z programem studiów doktoranckich na uczelni jest to, że studia te przygotowują również do zawodu nauczyciela akademickiego na stanowisku naukowo-dydaktycznym. Zgodnie z § 6 ust. 1 rozporządzenia nr 2 wymiar praktyk, w formie prowadzenia zajęć dydaktycznych w uczelni lub uczestniczenia w ich prowadzeniu dla doktorantów kształcących się na studiach doktoranckich w uczelni, nie może być mniejszy niż 10 oraz większy niż 90 godzin rocznie. Od zasady tej wprowadzono oczywisty wyjątek w § 6 ust. 2, zgodnie z którym doktorant zatrudniony w charakterze nauczyciela akademickiego, prowadzący zajęcia dydaktyczne w uczelni lub uczestniczący w ich prowadzeniu, jest zwolniony z odbywania praktyk w formie prowadzenia zajęć dydaktycznych. Nie ma bowiem sensu obarczanie praktykami dydaktycznymi doktoranta, który prowadzi zajęcia dydaktyczne samodzielnie i to w większym wymiarze. Mówiąc innymi słowy, przytoczony przepis dowodzi, że prowadzenie zajęć dydaktycznych w uczelni jest równoważne z prowadzeniem zajęć dydaktycznych w ramach praktyk zawodowych. W konsekwencji uznać należało, że doktorant prowadzący zajęcia dydaktyczne w uczelni może spełnić przesłankę uzyskania stypendium określoną w § 12 ust. 2 pkt 2a rozporządzenia z 24 października 2014 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów doktoranckich.
Przyjęcie odmiennej interpretacji (takiej, jaką przyjął Sąd I instancji) prowadziłoby do naruszenia konstytucyjnej zasady równości wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP), ponieważ doktorant, który prowadzi zajęcia dydaktyczne (uczestniczy w ich prowadzeniu) w wymiarze większym niż doktorant odbywający zajęcia dydaktyczne w ramach praktyk zawodowych, a więc mający takie same lub większe obowiązki w tym zakresie, byłby pozbawiony prawa do stypendium doktoranckiego. Dodać przy tym należy, że w świetle art. 197 ust. 3 p.s.w. podstawowym celem prowadzenia zajęć dydaktycznych przez doktoranta jest sprawdzenie, czy posiadł on wystarczające umiejętności dydaktyczne, a zatem czy jest zdolny do kształcenia na poziomie uczelni wyższej. Rezultatem jego działań w tym zakresie są określone osiągnięcia w pracy dydaktycznej, które mogą być ocenione lepiej lub gorzej, także jako wyróżniające się. Natomiast podstawowym celem uczestniczenia w prowadzeniu zajęć dydaktycznych jest nauczenie samego doktoranta pożądanych umiejętności dydaktycznych, zaś odpowiedzialność za właściwy poziom prowadzonych w ten sposób zajęć spoczywa na nauczycielu akademickim, który te zajęcia prowadzi. Zatem w tym wypadku można mówić o osiągnięciach dydaktycznych prowadzącego zajęcia, a nie osoby, która uczestniczy w tych zajęciach w charakterze praktykanta (osoby uczącej się) – zob. wyrok NSA z 8 listopada 2016 r., I OSK 723/16.
Zasadny jest również zarzut błędnego ustalenia kosztów postępowania przed sądem I instancji. Co prawda skarżąca kasacyjnie nie wskazała przepisu, który został naruszony przez WSA we Wrocławiu, ale Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że skarga kasacyjna w zakresie, w jakim dotyczy kosztów postępowania musi spełniać jedynie warunki formalne przewidziane dla zażalenia (art. 194 § 3 p.p.s.a.), a to ze względu na regulację zawartą w art. 194 § 1 pkt 9 p.p.s.a.
W konsekwencji zaskarżony wyrok należało uznać za odpowiadający prawu mimo częściowo błędnego uzasadnienia. Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i orzekł jak w sentencji.
O kosztach postępowania pierwszoinstancyjnego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 188 p.p.s.a. i 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i art. 193 p.p.s.a.
Mając na względzie szczególny charakter rozpoznawanej sprawy (skarżąca na skutek błędnej oceny prawnej Sądu I instancji została zmuszona do zaskarżenia wyroku uwzględniającego skargę), Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości na zasadzie art. 207 § 2 p.p.s.a.