Uzasadnienie
Starosta Pułtuski wnioskiem z dnia 5 grudnia 2022 r. wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość zaistniałego między powiatem pułtuskim a powiatem nowodworskim w przedmiocie powiatu właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie dzieci umieszczonych w rodzinie zastępczej poprzez wskazanie jako właściwego powiatu nowodworskiego.
Wnioskodawca w uzasadnieniu wskazał, że małoletni [...] ur. 28 lipca 2006 r., [...] ur. 20 kwietnia 2008 r. i [...] ur. 11 grudnia 2012 r., są dziećmi [...] oraz [...]. Postanowieniem Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim (sygn. akt Nsm 157/15) z dnia 9 czerwca 2016 r. ograniczono władzę rodzicielską matki [...], powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej ojcu [...] oraz ograniczono tę władzę poprzez nadzór kuratora. W chwili śmierci Pana [...] (07.01.2022r.) miejscem jego zamieszkania oraz pozostających pod jego opieką dzieci był powiat pułtuski, 06 - 120 Winnica, [...]. Miejscem zamieszkania matki zaś powiat nowodworski, Nowy Dwór Mazowiecki, ul. [...]. Dnia 14 stycznia 2022 r. Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie (PCPR) w Nowym Dworze Mazowieckim przekazało do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie (PCPR) w Pułtusku kopię postanowienia Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia 14 stycznia 2022 r. sygn. akt III Nsm 16/22 celem wykonania lub wskazania miejsca w pieczy, uznając powiat pułtuski za właściwy miejscowo. Biorąc pod uwagę postanowienie wydane w trybie art. 569 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego wszczęto działania zmierzające do jego realizacji. W dniu 21 stycznia 2022 r. do PCPR w Pułtusku zgłosiła się [...] (żona [...], matka ich wspólnego dziecka Jana) informując, że złożyła do Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim wniosek o ustanowienie jej rodziną zastępczą dla małoletnich [...], [...] i [...]. Jednocześnie przekazała informację, że matka naturalna [...] złożyła wniosek do Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim o przywrócenie władzy rodzicielskiej. Sąd Rejonowy w Nowym Dworze Mazowieckim pismem z dnia 9 lutego 2022 r. zwrócił się do PCPR w Pułtusku o nadesłanie opinii o kandydatce na rodzinę zastępczą. Wszczęto wstępną kwalifikację, którą ww. przeszła pozytywnie. Na wniosek Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Pułtusku Sąd Rejonowy w Nowym Dworze Mazowieckim postanowieniem z dnia 22 marca 2022 r. zmienił postanowienie z dnia 14 stycznia 2022 r., umieszczając małoletnich [...] i [...] w rodzinnym domu dziecka oraz małoletnią [...] w niezawodowej rodzinie, na terenie powiatu pułtuskiego. Na podstawie powyższego postanowienia małoletnia [...] w dniu 22 marca 2022 r. została faktycznie umieszczona w rodzinie zastępczej [...], a małoletni [...] i [...] w dniu 1 kwietnia 2022 r. w rodzinnym domu dziecka [...] i [...].
Wnioskodawca podkreślał, że w sprawie małoletnich [...], [...] i [...] nie ulega wątpliwości, że doszło do ponownego umieszczenia w pieczy zastępczej. Wcześniej małoletni byli już bowiem umieszczeni w pieczy zastępczej - w Placówce Opiekuńczo-Wychowawczej w Szczytnie, postanowieniem Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 13 listopada 2015 r. W niniejszej sprawie, mając na uwadze brzmienie art. 191 ust. 4 ustawy, datą, o której jest mowa w tym przepisie jest data 14 stycznia 2022 r. W tej bowiem dacie Sąd Rejonowy w Nowym Dworze Mazowieckim postanowił umieścić małoletnich w pieczy zastępczej. Zatem na ten moment miejscem zamieszkania małoletnich nie było miejsca zamieszkania ich ojca, bowiem ten nie żył od 7 stycznia 2022 r. W konsekwencji Powiat miejsca zamieszkania ojca przed śmiercią nie może pokrywać przedmiotowych wydatków. Po śmierci ojca, małoletni przebywali w miejscu zamieszkania matki, a zatem na obszarze właściwości powiatu nowodworskiego. W rezultacie, przed ponownym umieszczeniem małoletnich w pieczy zastępczej, władzę rodzicielską wykonywała ich matka. Co więcej, jak stwierdza starosta pułtuski (wnioskodawca), jak wynika z otrzymanej przez PCPR w Pułtusku kopii postanowienia z dnia 14 czerwca 2022 r., postępowanie wobec dwójki ww. dzieci wszczął Sąd Rodzinny w Nowym Dworze Mazowieckim działając w oparciu o przepisy ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich. Art. 17 § 1 tej ustawy stanowi, że właściwość miejscową sądu rodzinnego ustala się według miejsca zamieszkania nieletniego, a w razie trudności w ustaleniu miejsca zamieszkania - według miejsca pobytu nieletniego. Ponadto realizację obowiązków wynikających z owych postanowień również realizuje Starosta Nowodworski, który skierował małoletnich [...] i [...] do młodzieżowych ośrodków wychowawczych. W związku z powyższym Wnioskodawca, na podstawie z art. 191 ust. 16 ustawy, wnosi o rozstrzygnięcie negatywnego sporu o właściwość w przedmiocie wskazania Powiatu Nowodworskiego jako właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletnich umieszczonych w pieczy zastępczej.
Starosta Nowodworski w odpowiedzi z dnia 10 stycznia 2023 r. na ww. wniosek o rozstrzygnięcie sporu wniósł o wskazanie powiatu pułtuskiego jako właściwego w sprawie. Uzasadniając swoje stanowisko wskazał, że ojciec dzieci zamieszkiwał w chwili śmierci wraz z pozostającymi pod jego opieką dziećmi na terenie powiatu pułtuskiego w miejscowości [...], 06-120 Winnica. Zgodnie więc z brzmieniem art. 191 ust. 1 i 4 powiatem właściwym do ponoszenia odpłatności z chwilą umieszczenia dzieci w pieczy zastępczej jest powiat pułtuski. Warto zwrócić uwagę, że tym dwóm faktom Wnioskodawca nie zaprzecza, tzn. potwierdza, że [...] zamieszkiwał na terenie powiatu pułtuskiego jak również, że właściwym do ponoszenia odpłatności jest powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszania dziecka przed umieszczeniem w pieczy zastępczej. W tym konkretnym przypadku chodzi o ponowne umieszczenie w pieczy. Zgodzić się też należy z definicją "miejsca zamieszkania" jaką przywołuje wnioskodawca w uzasadnieniu tzn., że miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza. Interpretacja wskazująca, że władza ta po śmierci ojca przysługiwała matce jest zupełnie nietrafiona. Władza ta z mocy prawa nie przysługiwała matce, bo jak wcześniej wskazano i co potwierdza również Wnioskodawca, była ona ograniczona tylko do możliwości decydowania o leczeniu i edukacji. Matka nie mogła samodzielnie podejmować decyzji o miejscu zamieszkania dzieci i fakt śmierci ojca tego prawa jej nie dał. Gdyby było inaczej to sąd nie musiałby podejmować decyzji w dniu 14 stycznia 2022 r. o konieczności zabezpieczenia dzieci i umieszczenia ich na czas trwania postępowania w pieczy zastępczej. Niezwłocznie po śmierci ojca sąd w tę władzę zaingerował, gdyż nie było osób, które w sposób właściwy mogłyby ją sprawować. Nie można więc twierdzić, że miejscem zamieszkania dzieci było miejsce zamieszkania matki, bo dzieci nie mogły zamieszkać z matką, nie mogła ona o tym swobodnie decydować i faktycznie od śmierci ojca z nią nie zamieszkiwały. Przyczyna ograniczenia władzy matce zaistniała jeszcze przed śmiercią ojca dzieci, a więc skutkuje to tym, że po jego śmierci o miejscu zamieszkania dzieci z urzędu musi zdecydować sąd.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 15 § 1 pkt 4 w zw. z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej.
Rozpoznając wniosek Starosty Pułtuskiego, należy podkreślić, że ma on na celu rozstrzygnięcie negatywnego sporu o właściwość w przedmiocie powiatu właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie dzieci umieszczonych w rodzinie zastępczej.
Mając na uwadze przedmiot sporu, wskazać trzeba, że właściwość jednostek samorządu terytorialnego w przedmiocie ponoszenia omawianych wydatków określa art. 191 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2022 r., poz. 447). Zgodnie z jego treścią, wydatki te ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej (ust. 1). Jeżeli nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały (ust. 2). Natomiast jeżeli nie można ustalić miejsca ostatniego zameldowania dziecka na pobyt stały, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej (ust. 3). W przypadku powrotu dziecka do rodziny i ponownego umieszczenia go w pieczy zastępczej, wydatki ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed ponownym umieszczeniem go w pieczy zastępczej (ust. 4). Przepisy ust. 2 i 3 stosuje się.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dokumentów zgromadzonych w sprawie oraz z przedstawionego stanu faktycznego wynika, że małoletni [...], [...] i [...] - na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 13 listopada 2015 r. - byli umieszczeni w pieczy zastępczej w Placówce Opiekuńczo-Wychowawczej w Szczytnie. Następnie, postanowieniem Sądu Rejonowego w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia 9 czerwca 2016 r. ograniczono władzę rodzicielską matki [...], wykonywanie władzy rodzicielskiej powierzono ojcu [...] oraz ograniczono tę władzę poprzez nadzór kuratora. Dzieci mieszkały z ojcem do jego śmierci na terenie powiatu pułtuskiego w miejscowości [...], 06-120 Winnica. Po śmierci ojca dzieci ponownie zostały umieszczone w pieczy zastępczej, Sąd Rejonowy w Nowym Dworze Mazowieckim postanowieniem z dnia 22 marca 2022 r. umieścił małoletnich [...] i [...] w rodzinnym domu dziecka oraz małoletnią [...] w niezawodowej rodzinie, na terenie powiatu pułtuskiego. Z punktu widzenia tej sprawy oraz w świetle dyspozycji art. 191 ust. 4 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej istotną jest zatem informacja, że dzieci bezspornie były umieszczone w pieczy zastępczej, kolejno zostały przekazane pod opiekę ojca, gdy matce ograniczono władzę rodzicielską jedynie do kwestii opieki medycznej i edukacji dzieci, zaś po śmierci ojca, z którym do śmierci dzieci zamieszkiwały (w powiecie pułtuskim), dzieci ponownie zostały umieszczone w pieczy zastępczej. Sytuacja ta wyczerpuje dyspozycję przepisu art. 191 ust. 4 cytowanej ustawy, tj. w przypadku powrotu dziecka do rodziny i ponownego umieszczenia go w pieczy zastępczej, wydatki ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed ponownym umieszczeniem go w pieczy zastępcze.
A zatem właściwy w sprawie będzie powiat pułtuski, gdyż dzieci przed ponownym umieszczeniem w pieczy zastępczej zamieszkiwały z ojcem na terenie powiatu pułtuskiego, czyli stosownie do dyspozycji cytowanego wyżej art. 191 ust. 4 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 4 w zw. z art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.