Uzasadnienie
Dyrektor Powiatowego Centrum Rodzinie w Będzinie – działając z upoważnienia Starosty Będzińskiego, reprezentowany przez radcę prawnego – wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego z wnioskiem o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy nim a Prezydentem Miasta Katowice w przedmiocie wskazania organu właściwego do zatwierdzenia indywidualnego programu usamodzielnienia oraz objęcia osoby M. S. pomocą określoną w art. 88 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.
W uzasadnieniu wniosku organ wskazał, że stosownie do art. 191 ust. 1 pkt 1 ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2016, poz. 575 z późn. zm.), wydatki na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej.
Wskazano, ze ustawa nie definiuje miejsca zamieszkania dziecka. W tej sytuacji dla ustalenia miejsca zamieszkania dziecka, zdaniem wnioskującego, będzie miał zastosowanie przepis art. 26 K.c. Stosownie do § 1 tego przepisu, miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska, lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej. W przypadku, gdy władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa a jeżeli nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (§ 2 cyt. przepisu).
Wskazano, że miejsce zamieszkania rodziców określa art. 25 K.c., zgodnie z którym miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Stosownie do art. 191 ust. 2 ustawy o pieczy zastępczej, w sytuacji gdy nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały.
Przy ustaleniu powiatu obowiązanego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej istotny jest stan faktyczny, który miał miejsce przed umieszczeniem dziecka po raz pierwszy w pieczy zastępczej wg treści art. 191 ust. 1 ustawy o pieczy zastępczej. Ostatnim rodzajem wydatków ponoszonych przez powiat właściwy są wydatki na finansowanie pomocy na kontynuowanie nauki i usamodzielnienie. Ta część wydatków odnosi się do osób, które formalnie opuściły już pieczę zastępczą, natomiast są w trakcie procesu usamodzielnienia. Powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej ponosi wydatki związane z pomocą na kontynuowanie nauki oraz na usamodzielnienie, natomiast pozostałe wydatki ponosił będzie powiat według miejsca osiedlenia takiej osoby.
Podano, że Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Katowicach pismem z dnia 5 sierpnia 2016 r. przekazał Indywidualny Program Usamodzielnienia M. S. do zatwierdzenia przez Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Będzinie. Na podstawie dokonanych ustaleń Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Będzinie stwierdził, że Powiat Będziński nie jest właściwy do załatwienia sprawy i pismem z dnia 9 września 2016 r. odesłał IPU wraz z załącznikami do MOPS w Katowicach.
Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Będzinie poinformował Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach, że zgodnie z art. 191 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, właściwym organem do akceptacji Indywidualnego Programu Usamodzielnienia wychowanka M. S. jest powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej. Z załączonej dokumentacji wynika, iż miejscem zamieszkania M. S. przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej tj. w lutym 2007r. w Domu Dziecka "[...]" w Katowicach było miasto Katowice (potwierdzenie zameldowania Katowice ul. [...])
Wskazano, że Sąd Rejonowy Katowice - Zachód postanowieniem z dnia 7 lipca 2007r., sygn. akt IV Nsm 331/07/Z ustanowił dla małoletniego M. rodzinę zastępczą w osobie P. S. G. zamieszkałej w Chorzowie ul. [...]. Miasto Katowice zawarło stosowne porozumienie z miastem Chorzów i pokrywało koszty utrzymania małoletniego w rodzinie zastępczej
Podano, że Sąd Rejonowy w Chorzowie postanowieniem z dnia 13 lutego 2012 r. sygn. akt III Now 558/11 zmienił środek wychowawczy i zarządził umieszczenie nieletniego w młodzieżowym ośrodku wychowawczym (MOW [...] od 12 listopada 2012 r. do 13 listopada 2013 r. - skreślenie z powodu nieobecności trwającej powyżej 4 tygodni). Sąd Rejonowy w Chorzowie postanowieniem z dnia 14 listopada 2012r. sygn. akt III Nsm 579/12 zwolnił małoletniego M. S. z rodziny zastępczej. Sąd Rejonowy Wydział IV Rodzinny i Nieletnich w Katowicach - Zachód postanowieniem z dnia 15 stycznia 2014r. orzekł o umieszczeniu nieletniego w schronisku dla nieletnich (Zakład poprawczy i Schronisko dla Nieletnich w Raciborzu od 16 stycznia 2014 r. do 1 lipca 2015 r.). Wydział IV Rodzinny i Nieletnich Sądu Rejonowego Katowice - Zachód ustanowił dla nieletniego M. S. w dniu 12 maja 2014r. sygn. akt IV Nsm 221/14/Z opiekuna w osobie J. K., zam. Będzin ul. [...]. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Będzinie z dnia 8 kwietnia 2015r. sygn. akt III Nkd 322/14 nieletni M. S. został umieszczony w Zakładzie Poprawczym Sadowicach gm. Kąty Wrocławskie.
Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach pismem z dnia 20 września 2016 r. wystąpił ponownie do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Będzinie o zatwierdzenie indywidualnego programu usamodzielnienia wychowanka, w oparciu o przepis art. 90 ust 1 ustawy o pomocy społecznej argumentując, iż proces usamodzielniania nie będzie przebiegał w oparciu przepisy ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, ale w oparciu o przepisy ustawy o pomocy społecznej.
Podano, że Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej Katowice sugeruje właściwość powiatu będzińskiego w oparciu o fakt ustanowienia przez Sąd Rejonowy w Katowicach opiekuna prawnego, który posiadał adres zamieszkania na terenie miasta Będzin. Jednakże ustanowienie opiekuna nastąpiło 12 maja 2014 r. tj. w czasie kiedy nieletni przebywał już w kolejnej placówce wymienionej w katalogu art. 88 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, tj. w Zakładzie Poprawczym i Schronisku dla Nieletnich w Raciborzu.
Wskazano, że przekazanie Indywidualnego Programu Usamodzielnienia M. S. ur. 12 kwietnia 1998 r. wpłynęło do Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Będzinie w dniu 11 sierpnia 2016 r., tj. kilka miesięcy po uzyskania przez wychowanka pełnoletniości. Powiatowe Centrum nie uzyskało wcześniej żadnej informacji o wychowanku, a co za tym idzie nie dotrzymane zostały terminy określone w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 sierpnia 2012 r. w sprawie udzielania pomocy na usamodzielnienie, kontynuowanie nauki oraz zagospodarowanie (Dz. U. z 2012r., poz. 160)
Wobec tego – w ocenie Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Będzinie działającego z upoważnienia Starosty Będzińskiego – powiatem właściwym do załatwienia sprawy usamodzielniającego się wychowanka M. S. jest Miasto Katowice.
W odpowiedzi na wniosek Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Katowicach – działając z upoważnienia Prezydenta Miasta Katowice – wskazał, że M. S. pełnoletniość osiągnął w Zakładzie Poprawczym w Sadowicach, tym samym będzie usamodzielniany w oparciu o art. 90 ust 1 ustawy o pomocy społecznej.
Podano, że ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w zakresie usamodzielnianych wychowanków, obejmuje zgodnie z art. 140 tylko wychowanków opuszczających po osiągnięciu pełnoletniości rodzinę zastępczą, rodzinny dom dziecka, placówkę opiekuńczo-wychowawczą lub regionalną placówkę opiekuńczo-wychowawczą. Z kolei art. 141 w/w ustawy uszczegóławia lata pobytu i określa możliwość wliczania innych okresów pod warunkiem opuszczania: rodziny zastępczej spokrewnionej, niezawodowej, zawodowej, placówki opiekuńczo-wychowawczej lub regionalnej placówki opiekuńczo-wychowawczej.
W związku z powyższym – w ocenie organu – M. S. nie opuszcza żadnej z w/w form, a zakład poprawczy określony jest w ustawie o pomocy społecznej.
Zgodnie z art. 90 ust 1 ustawy o pomocy społecznej pomocy na usamodzielnienie i kontynuowanie nauki udziela starosta powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed skierowaniem do placówki o której mowa w art. 88 ust 1 ww. ustawy.
Podano, ze z akt sprawy wynika iż M. S. przebywał w różnych formach opieki i wychowania, które przedstawiały się następująco:
- Dom Dziecka "[...]" - 21,02.2007r - 30.08,2007r
- Rodzina zastępcza na terenie Miasta Chorzów – od 1 września 2007 r. do 12 listopada 2012 r.
- Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy w Herbach – od 12 listopada 2012 r. do 13 listopada 2013 r. (z ewidencji został skreślony z powodu licznych ucieczek)
- Zakład Poprawczy w Raciborzu – od 16 stycznia 2014 r. do 1 lipca 2015 r.
- Zakład Poprawczy Sadowice – od 2 lipca 2015 r. do nadal.
Wskazano, że od 7 maja 2014 r., funkcję opiekuna prawnego dla wychowanka pełniła J. K. zamieszkała w Będzinie, ul. [...]. Natomiast umieszczenie w zakładzie poprawczym nastąpiło prawie rok później – zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w Będzinie z dnia 8 kwietnia 2015r., sygn. akt III Nkd 322/14. Zatem miejscem zamieszkania wychowanka przed umieszczeniem w zakładzie poprawczym, w którym to wychowanek osiągnął pełnoletniość, było Miasto Będzin, a więc miejsce zamieszkania opiekuna prawnego. Zdaniem Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Katowicach – działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Katowice – oznacza to, że to Miasto Będzin będzie właściwym w przedmiotowej sprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje
Na podstawie art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne rozpoznają spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami jednostek samorządu terytorialnego, a organami administracji rządowej. Zgodnie z art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a. sprawy te rozpoznaje Naczelny Sąd Administracyjny, a do ich rozstrzygania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Przez spór o właściwość w znaczeniu przewidzianym w art. 4 p.p.s.a. należy rozumieć sytuację, w której przynajmniej dwa organy administracji publicznej uważają się za właściwe w sprawie (spór pozytywny) lub też każdy z organów uważa się za niewłaściwy do jej załatwienia (spór negatywny).
Kognicję Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach rozstrzygnięć sporów o właściwość należy rozpatrywać w powiązaniu z regulacją zamieszczoną w art. 22 § 1 pkt 1 k.p.a. Stanowi on, że spory o właściwość pomiędzy organami jednostek samorządu terytorialnego rozstrzyga wspólny dla nich organ wyższego stopnia, a w razie braku takiego organu – sąd administracyjny. Z przepisu tego wynika więc, że w odniesieniu do jednostek samorządu terytorialnego, położonych na terenie właściwości tego samego Samorządowego Kolegium Odwoławczego – to właśnie Kolegium jest władne rozstrzygnąć spór. Kognicja Naczelnego Sądu Administracyjnego w tych sprawach ma miejsce tylko wówczas, gdy spór toczą organy samorządu terytorialnego położone na terenie właściwości różnych samorządowych kolegiów odwoławczych.
W niniejszej sprawie jednostki samorządu terytorialnego, które pozostają w sporze, posiadają wspólny dla nich organ wyższego stopnia – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach. Brak jest zatem podstaw do rozpoznania przez Naczelny Sąd Administracyjny opisanego na wstępie wniosku.
Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 w związku z art. 193 i art. 64 § 3 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji. O zwrocie wpisu orzeczono na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 p.p.s.a.