Uzasadnienie
Prezydent Miasta Wałbrzycha wniósł o rozstrzygnięcie - na podstawie art. 4 w związku z art. 15 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270) - sporu pomiędzy Dyrektorem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Wałbrzychu a Prezydentem Miasta Wałbrzycha w zakresie wskazania organu właściwego do rozpatrzenia wniosku o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku wychowawczego oraz zasądzenie kosztów postępowania.
Jak podniesiono w uzasadnieniu wniosku w dniu [...] sierpnia 2004 r. M. M. zamieszkała w W. przy ul. [...] zwróciła się do Prezydenta Miasta Wałbrzycha z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku wychowawczego. W dniu [...] października 2004 r. Prezydent Miasta Wałbrzycha działając na podstawie przepisu art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992) uznał się niewłaściwym do rozpatrzenia wniosku i przesłał go do Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Wałbrzychu celem załatwienia sprawy według właściwości.
Działając na podstawie przepisu art. 62 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Wałbrzychu również uznał się niewłaściwym do rozpatrzenia wniosku i w dniu 29 października 2004 r. zwrócił przesłany mu przez Prezydenta Miasta Wałbrzycha wniosek wraz z aktami sprawy.
W dniu 16 listopada 2004 r., powołując się na przepis art. 55 ust. 3 wymienionej wyżej ustawy o świadczeniach rodzinnych, Prezydent Miasta Wałbrzycha ponownie przesłał przedmiotowy wniosek wraz z aktami sprawy do Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Wałbrzychu celem załatwienia sprawy według właściwości. Wniosek ten w dniu 10 grudnia 2004 r., po raz kolejny, zwrócony został Prezydentowi Miasta Wałbrzycha. Przekazanie wniosku uzasadniono treścią § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 20 kwietnia 2004 r. w sprawie trybu przekazywania dokumentacji dotyczącej nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych oraz świadczeń rodzinnych, zgodnie z którym Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Kasa Rolniczego Ubezpieczenia oraz inne jednostki realizujące zasiłki rodzinne, pielęgnacyjne i wychowawcze, które przed dniem wejścia ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych wszczęły postępowanie lub wydały decyzję w sprawach o nienależnie pobrane zasiłki m.in. wychowawcze były zobowiązane do przekazania dokumentacji dotyczących tych spraw organowi właściwemu ze względu na miejsce zamieszkania osoby do 30 czerwca 2004 r. Dodatkowo Dyrektor ZUS Oddział w Wałbrzychu powołał przepis art. 62 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym organ właściwy w przejętych sprawach dotyczących nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych, a także w sprawach świadczeń rodzinnych ustalonych prawomocną decyzją lub będących w toku staje się stroną w zakresie postępowań egzekucyjnych i przed sądem, a także przejmuje zabezpieczenia wszelkich wierzytelności.
Zdaniem Prezydenta Miasta Wałbrzycha organem właściwym do rozpatrzenia wniosku o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku wychowawczego pozostaje Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Wałbrzychu. Przepis art. 55 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych umieszczony w rozdziale 9 przepisy przejściowe i końcowe, jednoznacznie wskazuje, iż organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć ich termin płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności. Oznacza to, że Prezydent Miasta może stosować przepisy art. 30 ust. 6 i ust. 9 wskazanej ustawy tylko w odniesieniu do spraw, w których jako organ wydał decyzję o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Powołany przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przepis art. 62 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych również nie ma w tym przypadku zastosowania.
Odpowiedź na wniosek Prezydenta Miasta Wałbrzycha złożył pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Wałbrzychu wnosząc o uznanie, iż organem właściwym do rozpoznania wniosku M. M. o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku wychowawczego jest Prezydent Miasta Wałbrzycha.
W uzasadnieniu podniesiono, że przekazanie dokumentacji przez ZUS Oddział w Wałbrzychu nastąpiło w związku z dyspozycją zawartą w art. 55 ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.), która weszła w życie z dniem 1 maja 2004 r. oraz z treścią § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 20 kwietnia 2004 r. w sprawie trybu przekazywania dokumentacji dotyczącej nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych oraz świadczeń rodzinnych (Dz.U. Nr 89, poz. 854).
Zgodnie z art. 62 ust. 3 powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych - organ właściwy w przejętych sprawach dotyczących nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych, a także w sprawach świadczeń rodzinnych ustalonych prawomocną decyzją lub będących w toku staje się stroną w zakresie postępowań egzekucyjnych i przed sądem, a także przejmuje zabezpieczenia wszelkich wierzytelności. Na podstawie powołanych przepisów Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Wałbrzychu od dnia 1 lipca 2004 r. nie jest stroną uprawnioną do postępowania w sprawie nienależnie pobranych zasiłków wychowawczych, w tym również w sprawach o umorzenie tych świadczeń, a więc wniosek M. M. o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku wychowawczego winien być rozpatrzony przez Prezydenta Miasta Wałbrzycha.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 166 ust. 3 Konstytucji RP spory kompetencyjne między organami samorządu terytorialnego i administracji rządowej rozstrzygają sądy administracyjne. Wskazaną normę konstytucyjną uzupełnia przepis art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym sądy administracyjne rozstrzygają spory o właściwość między jednostkami samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej. Tego rodzaju spór kompetencyjny o charakterze negatywnym, wobec tego, iż żaden z uczestniczących w niniejszym postępowaniu organów administracji publicznej nie uznał swojej własności do rozpatrzenia wniosku M. M. z dnia [...] sierpnia 2004 r. dotyczącego umorzenia nienależnie pobranego zasiłku wychowawczego, wystąpił w sprawie.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Wałbrzychu decyzją z dnia 12 grudnia 2003 r., nr 22-613-231/02 na podstawie art. 15a ust. 2 pkt 1 i 2, art. 22, art. 26 i art. 26a ustawy z dnia 1 grudnia 1994 r. o zasiłkach rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych (Dz.U. z 1998 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) zobowiązał M. M. do zwrotu "nieprawnie pobranego" zasiłku wychowawczego za okres od [...] lipca 2003 r. do [...] października 2003 r. w kwocie [...] zł wraz z należnymi odsetkami.
W dniu 1 maja 2004 r. weszła w życie ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.), która określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń (art. 1 ust. 1 ustawy). Zgodnie z art. 3 pkt 11 tej ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o organie właściwym - oznacza to wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie rodzinne lub otrzymującej świadczenie rodzinne.
W rozdziale 9 omawianej ustawy zawarte zostały "Przepisy przejściowe i dostosowujące". Zgodnie z art. 62 ust. 1 do czasu przejęcia przez organ właściwy zadań w zakresie realizacji świadczeń rodzinnych postępowania w sprawie nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych zakończone ostateczną decyzją lub będące w toku prowadzi organ, który wydał tę decyzję lub wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych na podstawie dotychczasowych przepisów. Stosownie do ust. 3 organ właściwy w przyjętych sprawach dotyczących nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych, a także w sprawach świadczeń rodzinnych ustalonych ostateczną decyzją lub będących w toku staje się stroną w zakresie postępowań egzekucyjnych i przed sądem, a także przejmuje zabezpieczenia wszelkich wierzytelności. Ust. 4 artykułu 62 ustawy stanowi, że organ właściwy prowadzi postępowanie w sprawie nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych na podstawie tej ustawy.
Z treści art. 62 ust. 1, 3 i 4 ustawy jednoznacznie wynika, że jedynie do czasu przejęcia przez organ właściwy zadań w zakresie realizacji świadczeń rodzinnych postępowanie w sprawie nienależnie pobranych zasiłków, zarówno będące w toku, jak i tak jak w sprawie niniejszej zakończone ostateczną decyzją, prowadzi organ, który wydał tę decyzję lub wszczął postępowanie, po tej zaś dacie sprawy te prowadzi organ właściwy.
Wskazany przez wnioskodawcę jako podstawa kompetencji w sprawie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych art. 55 ust. 3 powołanej ustawy, zgodnie z którym organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć ich termin płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli zachodzą uzasadnione okoliczności, nie może mieć już na obecnym etapie sprawy zastosowania. Stosownie bowiem do ust. 1 tego artykułu kontrola prawidłowości przyznawania i wypłacania świadczeń rodzinnych należy do organu uprawnionego do wydania decyzji jedynie do dnia przekazania organowi właściwemu zadań w zakresie realizacji świadczeń rodzinnych.
Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 55 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wydane zostało przez Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w dniu 20 kwietnia 2004 r. rozporządzenie w sprawie trybu przekazywania dokumentacji dotyczącej nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych oraz świadczeń rodzinnych (Dz.U. Nr 89, poz. 854). Zgodnie z § 2 pkt 3 tego rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązany był przekazać dokumentację dotyczącą sprawy nienależnie pobranego przez M. M.zasiłku wychowawczego Prezydentowi Miasta Wałbrzycha jako organowi właściwemu ze względu na miejsce zamieszkania tej osoby do dnia 30 czerwca 2004 r., co w sprawie uczyniono (protokół zdawczo-odbiorczy z dnia 30 czerwca 2004 r.).
Skoro wniosek M. M. dotyczący umorzenia nienależnie pobranego zasiłku wychowawczego został złożony w dniu [...] sierpnia 2004 r., a więc już po przejęciu przez Prezydenta Miasta Wałbrzycha zadań w zakresie realizacji świadczeń rodzinnych jest on właściwy do jego rozpoznania, bowiem Zakład Ubezpieczeń Społecznych - stosownie do art. 62 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych utracił w sprawie właściwość.
W myśl art. 62 ust. 3 tej ustawy organ właściwy w przejętych sprawach dotyczących nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych, a także w sprawach świadczeń rodzinnych ustalonych ostateczną decyzją lub będących w toku staje się stroną w zakresie postępowań egzekucyjnych i przed sądem, a także przejmuje zabezpieczenia wszelkich wierzytelności. Zgodnie z ust. 4 tego artykułu organ właściwy prowadzi postępowanie w sprawie nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych na podstawie ustawy, co w braku odmiennej regulacji w tym względzie pozwala uznać, że unormowanie to obejmuje również postępowanie z wniosku dotyczącego umorzenia nienależnie pobranego zasiłku.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 4 i art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowił jak w sentencji.