Uzasadnienie
Wyrokiem z 16 listopada 2023 r. sygn. akt II SA/Ke 436/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach: I. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. przyznał od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz r. pr. M.P. 442,80 zł, w tym VAT w kwocie 82,80 zł, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (dalej wyrok II SA/Ke 436/23).
W uzasadnieniu postanowienia zawartego w punkcie II (drugim) wyroku II SA/Ke 436/23 (dalej postanowienie z 16 listopada 2023 r.) Sąd I instancji przyznał ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi wynagrodzenie w wysokości ustalonej zgodnie z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2023 r. poz. 2437, dalej rozporządzenie z 3 października 2016 r.) na podstawie na podstawie art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634, dalej ppsa; k. 36, 38-40 akt sądowych).
Zażalenie na postanowienie z 16 listopada 2023 r. złożył pełnomocnik skarżącej I.P. r. pr. M.P. (dalej pełnomocnik), zarzucając postanowieniu naruszenia art. 250 § 1 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 15 ust. 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935, dalej rozporządzenie z 22 października 2015 r.) przez jego niezastosowanie polegające na nieprzyznaniu kwoty wynikającej z tej regulacji, za taki rodzaj sprawy, nakład pracy, w wysokości dwukrotności stawki minimalnej powiększonej o należny podatek VAT. Pełnomocnik wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i zasądzenie na jej rzecz [zwrotu] kosztów nieopłaconej pomocy prawnej zgodnie z rozporządzeniem z 22 października 2015 r. [w] wysokości dwukrotności stawki minimalnej powiększonej o należny podatek VAT z uwagi na nakład pracy oraz zasądzenie [zwrotu[ kosztów postępowania zażaleniowego według norm prawem przepisanych (k. 50-52 akt sądowych).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 250 § 1 ppsa, wyznaczony adwokat, radca prawny, [...] otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, [...] w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd skarżącej, że w świetle przywołanych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności wyroku z 20.4.2023 r. SK 53/22, orzekając o wynagrodzeniu należnym pełnomocnikowi wyznaczonemu do zastępstwa procesowego z urzędu, winno się stosować stawki nie niższe niż przewidziane w rozporządzeniach regulujących stawki dla adwokatów i radców prawnych z wyboru. Analiza statusu adwokatów i radców prawnych oraz ich roli w postępowaniu, w którym występują jako podmioty powołane z urzędu i zobowiązane do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie ich wynagrodzenia przez obniżenie, w stosunku do wynagrodzenia, jakie otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru, nie ma konstytucyjnego uzasadnienia, na co wskazywał Trybunał już w wyroku z 23.4.2020 r. SK 66/19. W ramach wykładni prokonstytucyjnej odnośnie do zwrotu kosztów zastępstwa procesowego dla radcy prawnego wyznaczonego stronie z urzędu należy - co do zasady - stosować pozostające w obiegu prawnym przepisy rozporządzenia z 3 października 2016 r., lecz pomocniczo także przepisy rozporządzenia z 22 października 2015 r. dotyczące opłat za czynności radców prawnych świadczących pomoc prawną z wyboru strony. Sąd może pominąć regulacje rozporządzenia z 3 października 2016 r. w tej części, która odnosi się do ustalenia stawek wynagrodzenia radcy prawnego za świadczoną pomoc prawną z urzędu i zastąpić przewidziane jego treścią stawki stawkami wynagrodzenia, jakie prawodawca przewidział za takiego samego rodzaju pracę (pomoc prawną) świadczoną przez radcę prawnego ustanowionego z wyboru (postanowienie NSA z 20.12.2023 r. III FZ 550/23, Legalis nr 3031783).
Podstawowa stawka przewidziana w rozporządzeniu z 3 października 2016 r. w tego rodzaju sprawie wynosi 240 zł (§ 21 ust. 1 pkt 1 lit. c). Rozporządzenie z 22 października 2015 r. przewiduje w analogicznych sprawach podstawową stawkę w wysokości 480 zł (§ 14 ust. 1 pkt 1 lit. c). Sąd I instancji podwyższył pełnomocnik stawkę minimalną do maksymalnej wysokości przewidzianej rozporządzeniem z 3 października 2016 r. wynoszącej 360 zł (150% stawki minimalnej), podwyższając ją o stawkę należnego podatku VAT (§ 4 ust. 2 pkt 1 i § 4 ust. 3). Naczelny Sąd podziela argumentację pełnomocnik odwołującą się do przytoczonych wyroków Trybunału Konstytucyjnego, że zróżnicowanie wynagrodzenia pełnomocników z wyboru i pełnomocników z urzędu ma charakter dyskryminacyjny odnośnie do pełnomocników z urzędu względem pełnomocników z wyboru. Dlatego zasadnym było zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie z urzędu na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia z 22 października 2015 r. Zażalenie w tym zakresie zasługuje na uwzględnienie.
Brak było podstaw do przyznania pełnomocnik wynagrodzenia w wysokości dwukrotności stawki minimalnej na podstawie przepisów rozporządzenia z 22 października 2015 r. O ile Sąd I instancji, na podstawie § 4 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia z 3 października 2016 r., podwyższył stawkę minimalną do maksymalnych 150%, o tyle stawka ta (360 zł), nawet po podwyższeniu, nadal była niższa od stawki minimalnej przewidzianej przez rozporządzenie z 22 października 2015 r. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, tylko dlatego została ona podwyższona do maksymalnej wysokości przewidzianej przez rozporządzenie z 3 października 2016 r.
Oba rozporządzenia w aspekcie podwyższenia stawki minimalnej odwołują się do analogicznych przesłanek. W § 4 ust. 2 pkt 1-4 rozporządzenia z 3 października 2016 r. wskazano, że ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w ust. 1, a nieprzekraczającej 150% opłat określonych w rozdziałach 2-4, następuje z uwzględnieniem: 1) nakładu pracy radcy prawnego, w szczególności czasu poświęconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym czynności podjętych w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu;
- wartości przedmiotu sprawy;
- wkładu radcy prawnego w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie;
- stopnia zawiłości sprawy, w szczególności trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności. W § 15 ust. 3 pkt 1-4 rozporządzenia z 22 października 2015 r. przewidziano, że opłatę w sprawach wymagających przeprowadzenia rozprawy ustala się w wysokości przewyższającej stawkę minimalną, która nie może przekroczyć sześciokrotności tej stawki, ani wartości przedmiotu sprawy, jeśli uzasadnia to: 1) niezbędny nakład pracy radcy prawnego, w szczególności poświęcony czas na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczba stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjęte w sprawie, w tym czynności podjęte w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu;
- wartość przedmiotu sprawy;
- wkład pracy radcy prawnego w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie;
- rodzaj i zawiłość sprawy, w szczególności tryb i czas prowadzenia sprawy, obszerność zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów, o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności.
Żadna z wymienionych przesłanek nie uzasadnia przyznania pełnomocnik wynagrodzenia w stawce wyższej niż minimalna. Z akt sprawy nie wynika, by nakład pracy pełnomocnik skarżącej, był na tyle znaczny, by przyznać jej dwukrotność stawki minimalnej, w szczególności ani razu nie stawiła się ona na rozprawie - 16 listopada 2023 r. na rozprawie w imieniu strony wnoszącej skargę stawił się substytut w osobie aplikanta radcowskiego, który poparł skargę wniesioną osobiście przez stronę (k. 35-35v akt sądowych). W rzeczywistości jedynymi zamanifestowanymi czynnościami podjętymi przez pełnomocnik w tej sprawie było udzielenie upoważnienia aplikantowi radcowskiemu (k.
- i sporządzenie rozpoznawanego zażalenia (k. 50-52). W tej sytuacji pełnomocnik nie wykazała się także wkładem pracy w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie. W zażaleniu nie wskazała, czy takie zagadnienia w tej sprawie zaistniały, zaś z uzasadnienia wyroku z 16 listopada 2023 r. to nie wynika. Sprawa nie była szczególnie zawiła. Wartość przedmiotu sprawy nie miała znaczenia dla ustalenia stawki minimalnej. Z tych względów podwyższenie stawki minimalnej przewidzianej rozporządzeniem z 22 października 2015 r. nie było zasadne i w tej części zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie.
Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 ppsa, uchylił zaskarżone postanowienie i przyznał na rzecz skarżącej stawkę minimalną za pomoc prawną udzieloną stronie z urzędu na podstawie art. 250 § 1 ppsa, ustalając jej wysokość w oparciu o § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia z 22 października 2015 r. w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia z 3 października 2016 r. Na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie w pozostałym zakresie.