Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 26 października 2011 r. odmówił D. A. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego z dnia 16 maja 2011 r. znak GN.I.7221-15/11/TS w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie zmian w operacie ewidencji gruntów i budynków.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 200 złotych D. A. złożyła wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych.
Sąd ustalił, że ze złożonego przez skarżącą oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż posiada działkę o pow. 828 m² wraz z budynkiem (w budowie) i zniszczonym budynkiem gospodarczym, wykorzystywaną wyłącznie na cele działalności gospodarczej, samochód osobowy Renault Megane Scenic rocznik 1997, obciążony zastawem bankowym oraz środki finansowe w kwocie 3.730,09 USD - zablokowane na rachunku bankowym jako zabezpieczenie kredytu na działalność gospodarczą. Skarżąca wskazała następnie, że w okresie od stycznia do lipca 2011 r. uzyskała dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 1.914,31 złotych oraz z tytułu świadczeń emerytalnych w kwocie 1621,66 złotych, tj. łącznie – 10.022,61 złotych. W tym czasie, prowadząc jednoosobowe gospodarstwo domowe poniosła wydatki na podatek od nieruchomości (6.999 złotych), usługi telekomunikacyjne (691,20 złotych za okres styczeń–kwiecień), ochronę obiektu (442,80 złotych za okres styczeń–marzec), składki z tytułu ubezpieczenia społecznego (248,41 złotych).
W tym czasie poniosła także koszty tłumaczenia dokumentów w języku angielskim składanych w Europejskim Trybunale Praw Człowieka (1.289 złotych) oraz koszt zakupu kamery (1.099 złotych), która – jak wyjaśniła – była niezbędna do monitorowania zabudowań znajdujących się na jej nieruchomości. Dodatkowym obciążeniem były nadto wydatki związane z zakupem lekarstw (650 złotych) oraz żywności (1.500 złotych).
Postanowieniem z 19 września 2011 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu przyjął, że strona nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania.
W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia referendarza sądowego oraz o wstrzymanie się z rozpoznaniem sprzeciwu do zakończenia postępowania prowadzonego przed Izbą Notarialną w Łodzi przeciwko notariuszowi, który sporządził akty notarialne, mocą których przeniesione zostało użytkowanie wieczyste wymienionej tam nieruchomości. W uzasadnieniu podkreśliła, że problemy w prowadzeniu działalności gospodarczej skłoniły ją do podjęcia zawieszonej emerytury. Gdyby nie te środki skarżąca byłaby zmuszona do likwidacji działalności, byłaby także pozbawiona jakichkolwiek środków utrzymania. W dalszej części sprzeciwu powołała się na konieczność ponoszenia kosztów utrzymania posiadanej przez siebie nieruchomości, związanych głównie z utrzymaniem znajdujących się na niej obiektów. Podniosła następnie, że kredyt zabezpieczony zastawem bankowym na samochodzie oraz blokadą środków na rachunku bankowym został już spłacony w 2008 r. Zabezpieczenia te nie zostały jednak cofnięte albowiem – jak wspomniała – "w momencie kiedy (...) uzyskała zaświadczenie o spłacie kredytu nie miała żadnych możliwości czasowych, aby załatwić tę sprawę, a w chwili obecnej tego dokumentu nie może odnaleźć." W dalszej części sprzeciwu skarżąca wskazała, że po pierwszych dziewięciu miesiącach 2009 r. poniosła stratę podatkową w wysokości 6.583,98 złotych, a także posiada zobowiązanie podatkowe z tytułu podatku od nieruchomości w kwocie 17.160 złotych i VAT 1.942 złotych.
Odmawiając D. A. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, na podstawie art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.", Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wskazał, że strona skarżąca dysponuje majątkiem pozwalającym na swobodne pokrycie wpisu sądowego, który wynosi 200 złotych. Skarżąca posiada zgromadzoną na rachunku bankowym sumę 3.730,09 USD; suma ta została wprawdzie zablokowana na zabezpieczenie spłaty zaciągniętego przez nią kredytu, skoro jednak kredyt ten, jak wynika z oświadczenia strony zawartego w sprzeciwie od postanowienia referendarza, został już spłacony w całości trzy lata temu w 2008 r. Fakt, że skarżąca nie zadbała o odblokowanie wspomnianych środków przez tak długi czas może, w ocenie Sądu, świadczyć co najwyżej o pewnej niefrasobliwości skarżącej, czy też braku elementarnej dbałości o własne sprawy, nie może natomiast z całą pewnością przemawiać na jej korzyść.
Nadto Sąd uznał, że skarżąca posiada stałe dochody w postaci emerytury, które również pozwalają na pokrycie wymaganego wpisu. Zestawienie wysokości tych dochodów (ponad 1600 złotych) z wysokością wpisu (200 złotych), pozwala zasadnie twierdzić o możliwości jego pokrycia tylko z tego źródła. Ponadto Sąd zwrócił uwagę na brak spójności i konsekwencji w składanych przez stronę wyjaśnieniach tak w tym, jak i w innych postępowaniach, toczących się z udziałem skarżącej przed tutejszym Sądem. Składając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała m.in., że osiąga stały dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, który w okresie od stycznia do lipca 2011 r. wyniósł ponad 1900 złotych. Tymczasem z treści sprzeciwu wynika, że działalność ta przynosi wyłącznie straty, które w okresie od stycznia do września br. osiągnęły pułap 6600 złotych. Do tej informacji skarżąca dodaje, że obecnie zobowiązana jest do uiszczenia podatku od nieruchomości w wysokości przekraczającej 17000 złotych podczas, gdy wcześniej, w formularzu PPF datowanym na 1 września br., wspomina o podatku od nieruchomości w wysokości 7000 złotych.
Treść sprzeciwu nie pozwala wnioskować, jakie jest źródło takiego wzrostu zobowiązań skarżącej, w okresie dwóch miesięcy. Podobnie, trudne do wytłumaczenia rozbieżności, jeżeli chodzi o sposób przedstawienia sytuacji finansowej skarżącej, pojawiły się przy zestawieniu danych przedstawionych w niniejszym postępowaniu i w innych toczących się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi. W sprawie o sygn. akt II SA/Łd 155/11, w której skarżąca została zwolniona od kosztów sądowych (postanowienie z 31 marca 2011 r.), ujawniła przychód z emerytury (1574,28 złotych), stratę z działalności gospodarczej za 2010 r. (3200 złotych) oraz nieuregulowane zobowiązania (28000 złotych).
Z kolei składając wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie I SA/Łd 779/09 (Sąd odmówił przyznania skarżącej tego prawa postanowieniem z 25 maja 2011 r.) wskazała, że źródłem jej utrzymania jest działalność gospodarcza przynosząca dochody na poziomie 598 złotych miesięcznie oraz emerytura w wysokości 1892 złotych. Co istotne, w żadnej z tych spraw skarżąca nie ujawniła, że zabezpieczenia kredytu ciążące na rachunku dewizowym oraz samochodzie Renault Megane Scenic już od dawna nie mają racji bytu, skoro zabezpieczony kredyt został już spłacony w całości. Przedstawienie niepełnych i sprzecznych danych, co do istotnych elementów mających wpływ na rozstrzygniecie wniosku strony, nie może być poczytane na korzyść skarżącej.
W tej sytuacji, skoro z ujawnionych w toku postępowania danych wynika, że strona skarżąca ma możliwość pokrycia wpisu od skargi w pełnej wysokości bez uszczerbku dla utrzymania własnego i rodziny, wniosek skarżącej Sąd uznał za nieuzasadniony.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła D. A. wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania.
Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, że zarówno jej sytuacja majątkowa i finansowa pozwala pokryć koszty sądowe w wysokości 200 złotych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny oraz na uznaniu, że skarżąca z niedbalstwa nie odblokowała środków pieniężnych w dewizach bez wcześniejszego zbadania, na co są przeznaczone środki pieniężne oraz naruszenie art. 45 § 1 Konstytucji RP przez uniemożliwianie skarżącej realizacji obrony jej praw na drodze sądowej wobec naruszenia zasady prawa do sądu poprzez odmowę zwolnienia z kosztów sądowych.
Zdaniem skarżącej, zaskarżone orzeczenie nie odpowiada art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. z którego wynikają dwa rodzaje obowiązków: z jednej strony przepis ten obciąża wnioskodawcę ciężarem uprawdopodobnienia, że nie jest wstanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, przy czym przez taki uszczerbek ustawodawca rozumie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskującej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Z kolei obowiązkiem Sądu jest dokonanie wszechstronnej i rzetelnej oceny wskazanych we wniosku okoliczności z uwzględnieniem zasad logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego, dostępnej wiedzy oraz innych elementów, które pozwalają domniemać, że wskazane okoliczności mieszczą się w hipotezie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru uznaniowego, a tym samym zwolnienie od kosztów sądowych nie jest uzależnione od tego, czy skarżąca posiada majątek trwały i czy osiąga wysokie przychody, ani od tego, w jaki sposób wykorzystywane są przez nią środki pochodzące z uzyskiwanych dochodów zwłaszcza, gdy są one wykorzystane w sposób celowy, rozważny z zachowaniem zasad dobrego gospodarza posiadanego majątku.
Takich kryteriów nie ma w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a zatem jeśli sąd nie ma swobodnego i pełnego uznania w tym zakresie, to powinien zdecydować zgodnie z literą prawa. Jedynym zaś warunkiem udzielenia zwolnienia od kosztów sądowych jest wykazanie, że skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Poglądu zaprezentowanego przez Sąd nie da się pogodzić z konstytucyjnym prawem do sądu i zasadą państwa prawnego (art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Sytuacja skarżącej jest zgodna z prawdą, a jeśli Sąd miał jakiekolwiek wątpliwości do wykazanej przez skarżąca sytuacji finansowej, to powinien wezwać skarżącą do wyjaśnienia.
Skarżąca dodała, że nie odblokowanie środków dewizowych nie świadczy o braku dbałości o swoje sprawy, lecz obawie o stan zdrowia permanentnie niszczonego przez polski wymiar sprawiedliwości w majestacie prawa. Środki te skarżąca pozostawiła na leczenie, które w Rzeczypospolitej Polskiej wymaga ogromnych nakładów pieniężnych. Natomiast zły stan zdrowia skarżącej potwierdza zaświadczenie wydane przez lekarza sądowego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zasadą jest bowiem ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu przez każdą ze stron (art. 199 P.p.s.a.). Prawo to, zgodnie z treścią art. 246 § 1 P.p.s.a, może być przyznane stronie wyłącznie na jej wniosek, zaś przesłanką uwzględnienia wniosku jest wykazanie przez wnioskodawcę, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (w sytuacji, gdy ubiega się o pomoc w zakresie całkowitym - art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (gdy ubiega się o prawo pomocy w zakresie częściowym - art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest już pogląd, iż strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, Lex nr 302281).
Oceniając zaś zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie spraw, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem oraz zachować odpowiednią proporcję między nimi (na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie Brualla Gómez de la Torre przeciwko Hiszpanii).
Przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (o takie wnioskowała skarżąca) jest niemożność poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona winna była zatem wykazać, że mimo zgromadzonych oszczędności i ograniczenia wydatków do niezbędnych, nie jest w stanie ponieść chociaż części kosztów postępowania.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, na podstawie udowodnionego stanu faktycznego i majątkowego skarżącej, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty zainicjowanego przez siebie postępowania sądowego. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd pierwszej instancji miał na uwadze zarówno wysokość kosztów, które ma ponieść strona jak i jej aktualną kondycję finansową, przy ocenie której uwzględnił wszelkie okoliczności mające wpływ na sytuację finansową wnioskującej, w tym zgromadzone oszczędności (3730,09 USD).
Biorąc powyższe pod uwagę stwierdzić należy, że w okolicznościach niniejszej sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi prawidłowo postanowieniem z dnia 26 października 2011 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.