Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 30 września 2014 r., sygn. akt II SA/Gd 188/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił D.W. i P.W. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D.W. i P.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 7 lutego 2014 r., Nr [..]przedmiocie opłaty adiacenckiej.
Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że wnioskiem z dnia 14 kwietnia 2014 r., D.W. i P.W., reprezentowani przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, zwrócili się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Z nadesłanego na wezwanie Sądu oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawców wynika, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, mając na utrzymaniu syna studenta. Źródłem utrzymania rodziny są dochody wnioskodawczyni z tytułu działalności gospodarczej – w kwocie 1.170,- zł miesięcznie netto. Wnioskodawca jest rolnikiem, lecz nie osiąga żadnych dochodów z działalności rolnej. Z wniosku i dokumentów źródłowych nadesłanych na żądanie referendarza wynika, że wnioskodawcy posiadają majątek w postaci domu o powierzchni 110 m2, kolejnego domu odziedziczonego po rodzicach o powierzchni 115 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 0,86 ha.
Wnioskdoawcy są właścicielami samochodu osobowego marki [..]o wartości 24.000,- zł, traktora [..]o wartości 5.000.- zł, maszyn rolniczych o łącznej wartości około 850,- zł (pługa, brony, glebogryzałki, pająka do siana), przyczepki samochodowej o wartości 400,- zł, samochodu [..]o wartości 900,- zł oraz samochodu osobowego [..]o wartości 3.000,- zł. W związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, w miesiącach od stycznia do marca 2014 r. przychody wynosiły 13.360,50- zł, zaś koszty 9.848,58- zł. Dochód wyniósł zatem 3.511,92,- zł. Wnioskodawcy nadesłali również podatkową księgę przychodów i rozchodów za miesiące styczeń – marzec 2014 r., z której wynika, że stałym kosztem prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej jest opłata leasingowa w kwocie 591,59,- zł miesięcznie oraz koszty mycia i konserwacji pojazdów na poziomie od 1.105,- zł w miesiącu styczniu do 2.455,- zł w lutym 2014 r. i 2.470,- zł w marcu 2014 r. Utarg stanowi kwotę rzędu około 925,- zł – 1.315,- zł miesięcznie.
Załączono kserokopie rachunków za energię – na kwotę 494,04- zł miesięcznie oraz na kwotę 213,98- zł miesięcznie z tytułu zużycia wody. Wnioskodawcy oświadczyli, że nie uzyskują dopłat bezpośrednich do gruntów rolnych. Wnioskodawca jako rolnik nie osiąga dochodów i uprawia ziemię tylko dla potrzeb własnych (warzywa, owoce, drób).
Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku postanowieniem z dnia 24 czerwca 2014 r. odmówił przyznania wnioskodawcom prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych.
Od postanowienia referendarza sądowego wnioskodawcy wnieśli sprzeciw domagając się uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
Sąd I instancji wydając zaskarżone postanowienie wyjaśnił, że przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 P.p.s.a. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy.
Następnie Sąd I instancji podkreślił, iż wykładnia zawartego w art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy osoba ta wykaże", sprowadza się do przyjęcia, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w powołanym wyżej art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Wykazanie tych przesłanek powinno nastąpić poprzez złożenie na urzędowym formularzu stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym.
Dalej Sąd podał, że wnioskodawcy domagali się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Zdaniem Sądu wnioskodawcy nie wykazali w sposób dostateczny, że nie są w stanie ponieść kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Obecnie ich wysokość sprowadza się do kwoty 200,- zł z tytułu wpisu od wniesionej przez wnioskodawców skargi, sporządzonej przez reprezentującego ich radcę prawnego.
Sąd I instancji wyjaśnił, że wnioskodawcy osiągają dochód z tytułu prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej w kwocie około 1.100,- zł miesięcznie, który to dochód, po odliczeniu miesięcznych kosztów zużycia energii w wysokości 494,04- zł oraz wody w kwocie 213,98- zł, istotnie można by ocenić jako niewystarczający na poniesienie kosztów sądowych, gdyby oświadczenie i wyjaśnienia o dochodach złożone przez wnioskodawców nie budziły wątpliwości co do ich rzetelności i wiarygodności. Wątpliwości Sądu wynikają z tego, że oprócz wykazania kosztów opłat za energię i wodę, wnioskodawcy nie wykazali żadnych innych wydatków ponoszonych miesięcznie na utrzymanie trzyosobowej rodziny, w szczególności wydatków wiązanych z utrzymaniem syna – studenta. Kolejne wątpliwości pojawią się na tle twierdzenia, że wnioskodawca jest rolnikiem, lecz nie osiąga żadnych dochodów z działalności rolnej a ziemię uprawia dla własnych potrzeb.
Mając na uwadze powyższe twierdzenie, Sąd wezwał wnioskodawcę do złożenia oświadczenia w przedmiocie rodzaju prowadzonej działalności rolniczej i dochodów z niej osiąganych w skali miesiąca, ewentualnie przyczyn, dla których działalność ta nie przynosi dochodów. O ile można dać wiarę twierdzeniom, że wnioskodawca jest rolnikiem i uprawia ziemie dla potrzeb własnych (warzywa, owoce, drób) to zastanawia, w jaki sposób i z czego – gdy osiągają miesięczny dochód 1.100,- zł – wnioskodawcy finansują prowadzone gospodarstwo rolne, w sytuacji, gdy z tego tytułu nie osiągają żadnych dochodów.
W ocenie Sądu I instancji, istotne z punktu widzenia wiarygodności twierdzeń wnioskodawców co do ich sytuacji majątkowej, jest to, że posiadają środki finansowe na opłacenie usług radcy prawnego, reprezentującego ich interesy przed Sądem. Ponadto Sąd wskazał, że wnioskodawcy posiadają majątek w postaci nieruchomości, co nie pozostaje bez znaczenia dla oceny ich sytuacji majątkowej. W sytuacji posiadania majątku nieruchomego istotne jest to, że może on przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki, czy kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie NSAd z dnia 19 lipca 2013 r., sygn. akt I OZ 586/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych.
Wnioskodawcy są także właścicielami trzech pojazdów mechanicznych, w związku z czym pieniądze pozyskane ze sprzedaży jednego z aut z powodzeniem pokryłyby koszty zainicjowanego przez nich postępowania sądowego.
Zażalenie na powyższe postanowienie wnieśli do Naczelnego Sądu Administracyjnego D.W. i P.W., zarzucając Sądowi I instancji naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez uznanie, iż skarżący są w stanie pokryć koszty sądowe w całości.
W konkluzji zażalenia wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie skarżącym prawa pomocy i zwolnienie od obowiązku uiszczania kosztów sądowych w całości.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.); w zakresie częściowym - że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.
Instytucja pomocy prawnej jest, więc wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, między innymi kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39).
Podkreślić należy, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Tak więc, przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
W zaistniałej sytuacji należy zgodzić się z twierdzeniem Sądu I instancji, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżących zawarte w treści formularza o prawo pomocy oraz jego uzupełnienie nie pozwala na stwierdzenie, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Koszty strony, związane z jej udziałem w sprawie, mogą zostać pokryte z budżetu państwa jedynie w przypadku, gdy posiadane środki nie wystarczają nawet na zaspokojenie podstawowych potrzeb (opłacenie kosztów utrzymania mieszkania oraz wyżywienie). Skarżący nie wykazali zaś, by taka sytuacja miała miejsce w ich przypadku. Stwierdzić należy zatem, iż postanowienie Sądu I instancji jest prawidłowe.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżących i złożonych przez nich oświadczeń należy stwierdzić, iż nie wykazali oni, że spełniają przesłankę warunkującą przyznanie im prawa pomocy w zakresie cześciowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżących nie dają bowiem podstaw do uznania, iż nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. Uwzględniając nawet wskazane przez nich bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno im zostać przyznane.
Należy wyjaśnić, iż posiadany przez skarżących majątek pozwala na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Skarżący wskazali, że źródłem utrzymania rodziny są dochody wnioskodawczyni z tytułu działalności gospodarczej – w kwocie 1.170,- zł miesięcznie netto. Wnioskodawca jest rolnikiem, lecz nie osiąga żadnych dochodów z działalności rolnej. Z wniosku i dokumentów źródłowych nadesłanych na żądanie referendarza wynika, że wnioskodawcy posiadają majątek w postaci domu o powierzchni 110 m2, kolejnego domu odziedziczonego po rodzicach o powierzchni 115 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 0,86 ha.
Ponadto, wnioskdoawcy są właścicielami samochodu osobowego marki [..]o wartości 24.000,- zł, traktora [..]o wartości 5.000.- zł, maszyn rolniczych o łącznej wartości około 850,- zł (pługa, brony, glebogryzałki, pająka do siana), przyczepki samochodowej o wartości 400,- zł, samochodu [..]o wartości 900,- zł oraz samochodu osobowego [..] o wartości 3.000,- zł. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r. sygn. akt FZ 454/04, publ. CBOSA). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt I OZ 144/11, publ.
CBOSA). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt I OZ 835/05, publ. CBOSA). Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2010 r. sygn. I OZ 110/10, publ. CBOSA). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie.
Posiadany majątek może także przynosić potencjalne korzyści takie jak zabezpieczenie pożyczki lub kredytu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt I FZ 227/08 oraz z dnia 19 października 2010 r. sygn. akt II GZ 294/10, publ. CBOSA). Podkreślić również należy, iż nie zostało wskazane źródło finansowania profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Należy zgodzić się z poglądem, że samo korzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika nie może być podstawą odmowy przyznania prawa pomocy. W tym względzie chodzi jednak o to, że skarżący z jednej strony wskazują na brak środków, a z drugiej wskazują na okoliczność wymagającą wydatkowania środków i nie podają przy tym, jakie jest źródło jej finansowania, co oznacza, że nie przedstawiają swojej sytuacji w pełni.
W związku z powyższym, Sąd I instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.