Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na skutek wniesionego przez Stowarzyszenie "O." sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 października 2011 r., postanowieniem z dnia 20 grudnia 2011 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu powyższego postanowienia wskazywano, że skarżący w złożonym przez siebie wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczył, iż nie prowadzi działalności gospodarczej, natomiast jego funkcjonowanie opiera się na społecznej pracy jego członków. Stowarzyszenie nie pobiera składek od swoich członków, ani też nie posiada żadnego majątku i środków finansowych, które umożliwiłyby poniesienie kosztów sądowych. Nie posiada także kapitału zakładowego ani środków trwałych. Podmiot ten nie dysponuje również bilansem zysków i strat, ani rachunkami bankowymi.
Oddalając wniosek skarżącego Sąd Wojewódzki stwierdził, że okoliczności w nim wskazane nie uzasadniają jego uwzględnienia. Skarżący mający status stowarzyszenia zwykłego może, zasadniczo uzyskiwać środki na prowadzenie swojej działalności statutowej ze składek członkowskich.
W ocenie Sądu skarżący miał możliwość pozyskania środków finansowych przeznaczonych na prowadzenie działalności z których jednak nie skorzystał. Wprawdzie – zdaniem Sądu - takie działanie jest dopuszczalne, jednakże nie może stanowić podstawy do zwolnienia tego podmiotu od kosztów sądowych. Niewykorzystywanie bowiem przewidzianych prawem możliwości pozyskiwania środków niezbędnych do prowadzenia statutowej działalności jest przesłanką do odmowy przyznania prawa pomocy. Sąd podkreślił, że możliwe jest funkcjonowanie stowarzyszenia, które nie przewiduje pobierania składek od swoich członków, brak jednak zapewnienia w statucie stowarzyszenia stałego źródła dochodów, chociażby w oparciu o obowiązkowe składki członkowskie, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy.
Odnosząc się do argumentu, iż skarżące Stowarzyszenie opiera się na społecznej pracy członków, a skarga w niniejszej sprawie dotyczy interesu społecznego tj. interesu mieszkańców K. Sąd wskazał, że okoliczność, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków potrzebnych na własne funkcjonowanie.
Stowarzyszenie w złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy podnosiło, że nie posiada żadnego majątku oraz środków finansowych, które mogłoby przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania. Jego zaś działalność opiera się wyłącznie na społecznej pracy jego członków. W ocenie skarżącego nie można odmówić przyznania prawa pomocy podmiotowi, jeżeli następstwem tego będzie istotne ograniczenie prawa do sądu. Sytuacja materialna skarżącego stanowi jedyną podstawę orzekania w kwestii przyznania prawa pomocy. Umotywowanie zaś orzeczenia w tym przedmiocie innymi przyczynami niż sytuacja materialna wnioskodawcy, jest niedopuszczalne, bowiem nie odnajduje uzasadnienia w treści art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej "P.p.s.a.".
Skarżący podkreślił, że przedstawił okoliczności, które – jego zdaniem – uzasadniają przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zaznaczył również, że żaden przepis nie nakazuje członkom stowarzyszenia gromadzenia środków, które mogłyby być przeznaczone na postępowania sądowe.
Stowarzyszenie zakwestionowało pogląd, iż prowadząc swoją działalność regulaminową, powinno liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych w sprawach sądowych dotyczących prowadzonej przez nie działalności. Nie musi się liczyć z takim obowiązkiem zwłaszcza przed wszczęciem tego rodzaju postępowań.
Strona podkreśliła przy tym, że przyznanie, bądź odmowa przyznania, tego rodzaju pomocy powinna wynikać w oceny wysokość kosztów, jakie wnioskodawca jest zobligowany ponieść oraz jego aktualnej kondycji finansowej. Ocena ta powinna zaś opierać się wyłącznie na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego.
Zdaniem skarżącego odmowa przyznania stronie prawa pomocy, w sytuacji, gdy będzie ona spełniała przesłanki niezbędne do jej uzyskania pozbawia stronę de facto prawa do sądu.
Skarżący podkreślił również, że ustawodawca zróżnicował przesłanki, które muszą zostać spełnione przez jednostkę organizacyjną, jaką jest w/w Stowarzyszenie oraz przez osobę fizyczną w celu uzyskania prawa pomocy. Osoba fizyczna musi wykazać bowiem, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś jednostki organizacyjne do których należy skarżący, zobligowane są udowodnić, że nie mają żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykazanie zatem braku jakichkolwiek środków na poniesienie kosztów postępowania stanowi jedyną przesłankę do uzyskania prawa pomocy. Nie ma zaś żadnego przepisu, który obligowałby skarżącego do pozyskania środków niezbędnych do uiszczenia wpisu od wniesionej skargi do sądu administracyjnego oraz że niewykorzystane możliwości pozyskania środków niezbędnych do prowadzenia statutowej działalności uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy.
Stowarzyszenie podkreśliło również, że tego rodzaju wniosek powinien być rozpatrywany ze szczególną starannością, aby jego ewentualne oddalenie lub odrzucenie nie mogło zostać potraktowane jako faktyczne odmówienie stronie prawa do sądu.
Skarżący wskazywał również, iż ubiega się wyłącznie o przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych. Wydanie orzeczenia zgodnego z żądaniem strony zagwarantuje jej prawo do sądu i nie obciąży obywateli koniecznością ponoszenia pełnych kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego. Podniósł ponadto, że złożona przez niego skarga została wniesiona w interesie mieszkańców K., którzy zmuszani są do ponoszenia coraz wyższych opłat ustalanych przez gminę, podczas gdy w zakresie wnoszenia opłat za parkowanie w strefie płatnego postoju jest wiele nieprawidłowości uszczuplających budżet gminy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. W myśl zaś art. 246 § 2 pkt 2 powołanej ustawy Sąd może przyznać prawo pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce nieposiadającej osobowości prawnej, w zakresie częściowym, jeżeli podmiot ten wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Treść powołanego przepisu jednoznacznie wskazuje, iż jedynym kryterium przyznania stronie prawa pomocy, jest ocena zdolności poniesienia przez nią kosztów postępowania sądowadministrcyjnego, w którym wniosek został złożony. Dlatego też bez znaczenia dla prawidłowości wydanego przez Sąd Wojewódzki postanowienia mają przyczyny zainicjowania niniejszego postępowania sądowego.
Sama zaś ocena spełnienia przez skarżącego kryteriów uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie nie może ograniczać się wyłącznie od zbadania, czy nie posiada on środków na pokrycie kosztów postępowania, lecz również obliguje Sąd – wbrew stanowisku strony skarżącej - do ustalenia, czy wnioskodawca dysponuje możliwością ich uzyskania. Osoba prawna oraz jednostka organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna zatem wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie dysponuje nimi pomimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2010, s. 568).
Należy wprawdzie zgodzić się ze skarżącym, że podstawowym elementem oceny zasadności tego rodzaju wniosku jest badanie aktualnej kondycji finansowej strony ubiegającej się o przyznanie tej formy pomocy. Nie może się ono jednak ograniczać wyłącznie do ustalenia wartości aktywów i pasywów wnioskodawcy, lecz również powinno uwzględniać ocenę, czy dysponuje on możliwościami pozwalającym tą kondycję poprawić w stopniu umożliwiającym pokrycie kosztów sądowych związanych z toczącym się postępowaniem. Zakres tego badania wynika przede wszystkim z faktu, że - co do zasady - to na samej stronie ciąży obowiązek ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Udzielenie zaś jej prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinno wyłącznie do przypadków wyjątkowych, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Przyznanie tej formy pomocy nie może więc następować w przypadkach rażących i oczywistych zaniedbań po stronie wnioskodawcy, który nienależycie dbając o własny majątek oraz dochody, w sposób nieusprawiedliwiony domaga się obciążenia tym ciężarem Skarbu Państwa.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w związku z powyższym zasadnie przyjął, iż badanie wniosku skarżącego Stowarzyszenia nie mogło sprowadzać się wyłącznie do oceny oświadczenia, iż podmiot ten nie dysponuje, żadnym majątkiem i środkami finansowych, które umożliwiłyby mu poniesienie kosztów sądowych, lecz również zobligowany był ustalić, czy skarżący ma możliwość uzyskania dochodu, który mógłby być przeznaczony na ten właśnie cel.
W tym zakresie Sąd I instancji słusznie zauważył, że skarżący może finansować swoją działalność z uzyskiwanych od członków składek. Jeżeli zatem dysponuje taką możliwością, to z niej powinien w pierwszej kolejność korzystać, nie zaś z góry liczyć na przejęcie przez Skarb Państwa na siebie kosztów jego działalności. Tego rodzaju zachowanie pozostaje bowiem w sprzeczności z charakterem samej instytucji prawa pomocy mającej służyć najbardziej potrzebującym, którzy ze względów obiektywnych nie dysponują środkami niezbędnymi do korzystania z przysługującego im prawa do sądu.
Podkreślenia przy tym również wymaga, że sam skarżący w ustanowionym przez siebie regulaminie określił, iż realizacja wyznaczonych przez niego celów będzie następować m. in. poprzez uczestnictwo w postępowaniach sądowych. Taka forma działalności wiąże się, co do zasady z koniecznością ponoszenia kosztów związanych z udziałem strony w sprawie. Wbrew zatem wyrażonemu w zażaleniu poglądowi skarżący, mając świadomość, że jego działalność regulaminowa może wiązać się z ponoszeniem wydatków, zobligowany był gromadzić odpowiednie środku umożliwiające mu realizację wyznaczonych przez siebie zadań. Dlatego też nie mogły zasługiwać na uwzględnienie podnoszone przez Stowarzyszenie zarzuty dotyczące braku obowiązku gromadzenia środków na procesy sądowe, w sytuacji, gdy samo Stowarzyszenie określiło, że uczestnictwo w nich stanowi jeden ze sposobów realizacji celów dla których zostało założone.
W związku z powyższym należało uznać, że Sąd Wojewódzki, opierając się na złożonych przez Stowarzyszenie dokumentach i oświadczeniach, dokonał prawidłowej oceny jego sytuacji majątkowej oraz możliwości finansowych. Ustalenie, że wnioskodawca dobrowolne nie korzysta z możliwości uzyskania środków na prowadzenie działalności regulaminowej nie mogło zatem usprawiedliwiać przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie.
Stanowisko Sądu Wojewódzkiego wyrażone w zaskarżonym postanowieniu nie narusza tym samym przysługującego Stowarzyszeniu prawa do sądu, którego urzeczywistnianie w niniejszym przypadku jest uzależnione wyłącznie do dobrowolnej inicjatywy skarżącego w zakresie pozyskiwania środków na realizację określonych w regulaminie celów.
W takim stanie rzeczy uznać należy, że w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.