Uzasadnienie
M.L. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Z wniosku i nadesłanych przez skarżącego pism wynika, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Skarżący, po przebytym [...], utrzymuje się z zasiłku chorobowego w wysokości 3.829,43 zł brutto (po potrąceniu komorniczym – 2.149,39 zł netto, kwota uzyskana w lutym 2015 r.). Mieszka w jednym lokalu wraz z córką i byłą żoną, które prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Podał, że ponosi stałe koszty utrzymania zajmowanego lokalu wspólnie z byłą żoną i córką. Wskazał, że czynsz wynosi 760 zł miesięcznie, opłata za energię elektryczną 250 zł miesięcznie, opał całoroczny (miał węglowy) 650 zł za tonę (zużycie w lokalu mieszkalnym wynosi około 11 ton rocznie). Do niezbędnych kosztów swojego utrzymania zaliczył wydatki na leczenie i rehabilitację – około 150-200 zł oraz swój udział w opłatach za mieszkanie i codzienne utrzymanie. Jednocześnie podał, że nie posiada żadnego majątku, ani oszczędności.
Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 469/15 przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Od powyższego postanowienia M.L. wniósł sprzeciw, podnosząc, że jego miesięczne wydatki na wyżywienie wynoszą 300-400 zł, na odzież – 100 zł i na utrzymanie psa stróżującego – 50 zł. Ponadto nadesłał dokumenty w postaci potwierdzeń dokonania przelewu środków finansowych uzyskanych w poszczególnych miesiącach, wskazujące, że skarżący w lutym 2015 r. uzyskał kwotę 2.149,39 zł, w marcu 2015 r. – 1.738,40 zł, a w kwietniu 2015 r. – 1.419,70 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 20 maja 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 469/15 przyznał M.L. prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podał, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ze wszystkich przedstawionych przez stronę danych nie wynika, aby nie był ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Uwzględniając nawet wysokość malejącego zasiłku chorobowego skarżący jest w stanie samodzielnie ponosić koszty sądowe bez spowodowania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu dla siebie.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że M.L. skargę wniósł w dniu 26 lutego 2015 r. W tym okresie wysokość zasiłku chorobowego, który otrzymywał, wynosiła 2.149,39 zł. Z całokształtu nadesłanych danych wynika, że stałe koszty utrzymania w jednoosobowym gospodarstwie domowym skarżącego (w tym opłata z tytułu czynszu, opłata za energię elektryczną, opał całoroczny w lokalu o powierzchni około [...] m², jak również koszty leczenia) kształtują się na poziomie około 600 zł. W kwietniu 2015 r. strona dysponowała zatem kwotą około 900 zł, w marcu 2015 r. do dyspozycji strony, po dokonaniu opłat, pozostało około 1.200 zł, a w lutym 2015 r., gdy wniesiono skargę, skarżący dysponował – po dokonaniu opłat – kwotą około 1.600 zł. Skarżący powinien liczyć się z poniesieniem kosztów sądowych i zabezpieczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Zasadą jest bowiem, że to strona inicjująca postępowanie sądowoadministracyjne (a więc wnosząca skargę) ponosi koszty związane z udziałem w tym postępowaniu. W ocenie Sądu spełniona została natomiast przesłanka ustanowienia adwokata z urzędu.
Powyższe postanowienie, w części dotyczącej odmowy zwolnienia od kosztów sądowych, stało się przedmiotem zażalenia M.L. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym zarzucił naruszenie:
- a) art. 106 § 3 i 5 p.p.s.a. w związku z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, poprzez przyjęcie, że brak jest podstaw do zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, podczas gdy z przedstawionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz piśmie z dnia 18 kwietnia 2015 r. przez stronę informacji wynika, że zachodzą podstawy do takiego zwolnienia;
- b) art. 141 § 4 w związku z art. 166 p.p.s.a., poprzez niewyjaśnienie w sposób wyczerpujący podstawy faktycznej zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie w/w postanowienia w zaskarżonej części oraz wstrzymanie jego wykonania w tym zakresie do czasu rozpoznania zażalenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel.
Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl).
Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, postanowienie z dnia 20 maja 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 469/15, w zaskarżonym zakresie, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Wnoszący zażalenie zasadnie wskazuje, że Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo ustalił miesięczne wydatki skarżącego, przyjmując, że kształtują się one na poziomie około 600 zł. Nie wziął bowiem pod uwagę wydatków wymienionych przez skarżącego w sprzeciwie (wydatki na wyżywienie: 300-400 zł, na odzież: 100 zł, na utrzymanie psa stróżującego: 50 zł). Prawidłowo jednak ustalił koszty ponoszone z tytułu czynszu, opłat za energię elektryczną, opał całoroczny oraz wydatków na leczenie i rehabilitację, bowiem należało uwzględnić fakt, że pierwsze trzy rodzaje wydatków są ponoszone razem z byłą żoną i córką, które mieszkają w tym samym domu i partycypują w kosztach. Twierdzenie strony, zawarte dopiero w zażaleniu, iż była żona oraz córka skarżącego partycypują w kosztach czynszu, opału i energii elektrycznej jedynie w ok. 30%, nie zostało w sposób dostateczny wykazane.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy podkreślić, iż nawet wliczając do ogólnych kosztów utrzymania skarżącego wydatki wskazane w sprzeciwie, w dalszym ciągu nie można uznać, aby spełniał on przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego, pomimo zmiennej wysokości zasiłku chorobowego w danym miesiącu, nie dają bowiem podstaw do uznania, iż nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Uwzględniając wszystkie wskazane przez niego bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych powinno zostać mu przyznane. Z nadesłanych w sprawie dokumentów wynika, że skarżący mógł poczynić stosowne oszczędności w celu poniesienia kosztów opłacenia wszczętego przez niego postępowania sądowego, które na obecnym etapie obejmują jedynie wpis od skargi w kwocie 300 zł. Pozostałe koszty, zdecydowanie niższe od kwoty wpisu, a ponadto rozłożone w czasie (na etapie całego postępowania sądowego) pozostają w zakresie zdolności finansowych skarżącego. Zwolnienia od kosztów sądowych nie uzasadnia również fakt, iż skarżącemu przyznano prawo pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, prawidłowo stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec skarżącego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a w konsekwencji, że wniosek M.L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.