Uzasadnienie
Postanowieniem z 1 września 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, II SA/Sz 644/15, odmówił B. S. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy i od tego co udowodni, zależy sposób rozstrzygnięcia w tym przedmiocie. Wskazane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi uprawdopodobnić, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa jest w przytoczonych przepisach.
Sąd podkreślił, że ciężar dowodu takich okoliczności spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym użyty w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. zwrot "gdy wykaże", który oznacza, że to na podmiocie wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek przedstawienia sytuacji majątkowej w sposób rzetelny i pełny. Natomiast ocena tego, czy wnioskodawca znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, należy do wyłącznej kompetencji sądu. Strona powinna więc należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź też przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych, skutkuje brakiem wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy.
W związku z tym, osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielenia, na wezwanie sądu, wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności (por. postanowienie NSA z 18 grudnia 2012 r., I OZ 929/12, Lex nr 123955). Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia (por. postanowienie NSA z 14 stycznia 2011 r., II OZ 1361/10, Lex nr 743829).
W rozpoznawanej sprawie, zdaniem Sądu, skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Skarżąca we wniosku PPF wskazała na brak dochodów rodziny poza otrzymywanymi świadczeniami z opieki społecznej na niepełnosprawne dziecko w łącznej kwocie 1350 zł. W oświadczeniu z 9 kwietnia 2015r. złożonym przed organem wskazała, że mąż od marca 2015r. podjął pracę na zasadach umowy o pracę. W oświadczeniu z 8 sierpnia 2015r. przesłanym do akt niniejszej sprawy, skarżąca wskazała, że mąż wykonuje prace zlecone. Z żadnego z przesłanych dokumentów czy oświadczeń nie wynika, jaki dochód osiągał mąż skarżącej z tytułu wykonywanej pracy. Skarżąca w odpowiedzi na wezwanie Sądu z 30 lipca 2015r. oświadczyła, że wszelkie rachunki i faktury znajdują się w sprawie II SA/Sz 643/15. Po analizie akt wskazanej sprawy Sąd stwierdził, że skarżąca przesłała do akt sprawy II SA/Sz 643/15 takie same dokumenty jak do akt sprawy niniejszej tj. II SA/Sz 644/15, które to dokumenty obejmują faktury i rachunki za lata 2013-2014.
Mimo pouczenia skarżącej w wezwaniu z 30 lipca 2015r., że Sąd nie może zweryfikować aktualnej sytuacji finansowej skarżącej na podstawie rachunków sprzed kilku lat, skarżąca nie nadesłała żadnych aktualnych dowodów ponoszonych wydatków czy osiąganych dochodów. W przypadku zaginięcia rachunków zawsze istnieje możliwość wystawienia na prośbę klienta, kopii czy duplikatu przez właściwego wystawcę rachunku. W tej sytuacji, twierdzenia skarżącej o zaginięciu bieżących rachunków, nie są dla Sądu wiarygodne i nie zasługują na uwzględnienie. Wnioskodawczyni została zobowiązana również do przedłożenia między innymi: wykazów z rachunków bankowych własnych i męża, dowodów potwierdzających dochody jej i męża z ostatnich trzech miesięcy oraz aktualnych rachunków, których jednak nie nadesłała.
Sąd I instancji podkreślił, że żądane dokumenty umożliwiłyby weryfikację rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawczyni przez porównanie aktualnych wydatków i dochodów rodziny. Dla podjęcia decyzji, że skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, niezbędny jest pełny obraz sytuacji materialnej w jakiej się znajduje. Nie są bowiem wystarczające, dla merytorycznej oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, dane zawarte tylko w formularzu PPF i oświadczenia strony.
Z uwagi na fakt, że wnioskodawczyni nie przedstawiła istotnych dla oceny wniosku dokumentów, brak jest podstaw aby przyjąć, że skarżąca uprawdopodobniła spełnienie ustawowych przesłanek przyznania jej prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata.
Na powyższe postanowienie B. S. złożyła zażalenie, w którym wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia WSA w Szczecinie z 1 września 2015 r., zasądzenie zmiany tegoż postanowienia poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu oraz o zwolnienie w całości z opłaty sądowej od wniesionego zażalenia. W uzasadnieniu wskazała, że jej "sytuacja materialna ogromnie się zmieniła, gdyż jej rodzina została pozbawiona prawa do świadczeń pielęgnacyjnych, opiekuńczych od sierpnia 2014 r. Dodatkowo konto bankowe zostało zajęte przez komornika-który zabrał wszystkie na koncie pieniądze z tytułu dodatków rolnych unijnych, tak że nie można uprawiać gospodarki rolnej, taka sytuacja daje podstawy prawa do pomocy...".
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Służy realizacji zasady dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Podkreślenia wymaga, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, nie będących niezbędnymi dla utrzymania (post.
SN z 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980, Lex 8257). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (post. NSA z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Zgodnie z art. 245 § 1 i § 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl natomiast § 3 cytowanego artykułu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z treści powołanego przepisu wynika ponadto, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione, a zatem to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Podkreślić należy, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym.
W związku z tym, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy jest on zatem zobligowany przedstawić w sposób czytelny swój stan finansowy, prezentując w niebudzący wątpliwości sposób źródła swego utrzymania, jak również ponoszone przez siebie wydatki. Podkreślenia przy tym wymaga, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.
Wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie uznał oświadczenie B. S. zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy za niewystarczające do ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieprzedstawienie przez skarżącą rzetelnej sytuacji finansowej uprawniało jednocześnie Sąd do wezwania jej – na podstawie art. 255 p.p.s.a. – do złożenia dodatkowego oświadczenia. Sąd I instancji rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zobowiązany był przy tym badać w sposób skrupulatny nie tylko sytuację majątkową samej wnioskodawczyni, ale również osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, bowiem całokształt uzyskiwanych przez wszystkich członków takiego gospodarstwa dochodów, jak również wielkość ponoszonych wydatków, pozwalała dopiero ustalić czy wnioskodawczyni jest w stanie ponieść przynajmniej częściowo ciężar kosztów związanych z prowadzonym postępowaniem sądowym.
Skarżąca mimo wezwania do uzupełnienia złożonego wniosku poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej sytuacji materialnej oraz sytuacji materialnej męża, nie odpowiedziała na nie w sposób należyty, albowiem nie przedstawiła istotnych dla oceny wniosku dokumentów.
Należy zatem uznać, że skarżąca nie dopełniła obowiązku, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Tym samym naraziła się na negatywne skutki w postaci odmowy przyznania prawa pomocy, bowiem nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania. Dlatego też nie może budzić wątpliwości, że złożony przez wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwał na oddalenie.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.
Jednocześnie wskazać trzeba, że w sprawie nie orzekano w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych, bowiem wnioskodawczyni zwolniona jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych z mocy ustawy. Zwolnienie to wynika z przepisu art. 239 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej (taka sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie) nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.