Uzasadnienie
Postanowieniem z 20 sierpnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, II SA/Po 1212/14, odmówił K. B. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym ponad kwotę 100 zł już uiszczoną tytułem wpisu od skargi w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia [...] sierpnia 2014 r. Nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy studentów.
W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że wniosek K. B. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych uzasadnia przyznanie prawa pomocy w części, jednak nie w tak szerokim zakresie, o jaki zwróciła się skarżąca. Sąd dokonał oceny sytuacji majątkowej K. B. na podstawie jej wyjaśnień oraz przedstawionej dokumentacji. Podkreślić należy, że w niniejszej sprawie skarżąca ubiegała się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca oświadczyła, że na bieżące utrzymanie potrzebuje 1155 zł (koszty wyżywienia, środków czystości, leków, telefonu, Internetu, dojazdów środkami komunikacji miejskiej). Zarazem nie opłaca rachunków za mieszkanie, bowiem nie ma na to środków. Rachunki te, w kwocie ok. 500 zł, uiszcza jej ojciec. Oświadczyła, że z racji uzyskiwania od lat niskich dochodów, sytuacja ta będzie nadal trwała.
Jednocześnie udokumentowała wyciągami z rachunku bankowego, że na dzień 22 maja 2015 r. na rachunku posiadała kwotę 834,66 zł. Z wyciągów tych zarazem wynika, że w okresie 24.03.2015 r. - 22.05.2015 r. posiadała zdeponowane środki finansowe znacząco przekraczające kwotę 1200 zł. I tak, na dzień 2.04.2015 r. saldo wykazywało ponad 2000 zł, tak samo w okresie 30.04 - 04.05.2015 r. Po tej dacie saldo zmniejszało się, na dzień 22.05.2015 r. do kwoty 834,66 zł. Skarżąca podała, że na dzień 9.06.2015 r. (data nadania w placówce pocztowej odpowiedzi na wezwanie Sądu) posiada na rachunku 665,14 zł, która to kwota musi jej wystarczyć na utrzymanie do końca miesiąca czerwca, gdyż dopiero z końcem miesiąca otrzyma stypendium z Powiatowego Urzędu Pracy za świadczenie pracy w ramach stażu, w wysokości 120% zasiłku dla bezrobotnych.
Zatem już w końcu czerwca na rachunek skarżącej wpłynie kwota 997,32 zł. Skarżąca nie deklaruje rezygnacji z pomocy finansowej udzielanej przez ojca, zarazem nie dokumentuje, że ten już dalej nie będzie w stanie pomocy tej udzielać. Skarżąca podaje jedynie, że z racji choroby ojca przyszła pomoc z jego strony jest niepewna, co nie wystarcza, aby stwierdzić, że na dzień złożenia ostatnich wyjaśnień do budżetu skarżącej nie wpływała pomoc ze strony ojca w wysokości 500 zł miesięcznie. Zdarzenia przyszłe i niepewne nie mają wpływu na ocenę aktualnej sytuacji osoby wnoszącej o przyznanie prawa pomocy.
W konsekwencji, ponoszone przez ojca skarżącej koszty jej zamieszkania w Poznaniu, należy doliczyć do jej dochodu. Wobec powyższego przyjąć należy, że sytuacja finansowa skarżącej pozwala na uiszczenie pozostałych kosztów sądowych w niniejszej sprawie, a wniosek o przyznanie prawa pomocy należy uwzględnić w zakresie częściowym. Przyznane zwolnienie od kosztów sądowych obejmuje kwotę 100 zł, co oznacza, że na skarżącej ciąży obowiązek uiszczenia połowy należnego wpisu od skargi, co już uczyniła opłacając skargę kwotą 100 zł. Przyznane prawo pomocy nie obejmuje ewentualnych dalszych kosztów sądowych.
Na powyższe postanowienie K. B. złożyła zażalenie, w którym wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia, gdyż "na skutek zmiany okoliczności faktycznych tj. diametralnego pogorszenia sytuacji finansowej, zasadnym jest przyznanie prawa pomocy w postaci całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych". W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że jest osoba bezrobotną, której miesięczny przychód nie wystarcza na pokrycie kosztów własnego utrzymania, co potwierdzają dokumenty dotychczas załączone do akt sprawy oraz dołączone do przedmiotowego zażalenia. Średnie miesięczne wydatki związane z zaspokajaniem najbardziej elementarnych potrzeb życiowych to ok. 1655 złotych, a jedynym wpływem jest stypendium wypłacane przez Powiatowy Urząd Pracy w Poznaniu w wysokości 997,40 złotych.
Tym samym, zdaniem skarżącej, oczywistym jest, że wydatki przewyższają jej jedyny przychód, którym jest stypendium stażowe. W jej ocenie niezasadnym jest domniemywanie, że majątek nieruchomy, którego jest współwłaścicielką generuje jakieś zyski. Ponadto podniosła, że otrzymuje jedynie pomoc finansową od ojca w postaci regulowania czynszu i rachunków za media, nie posiada już żadnych oszczędności, a na dowód złej sytuacji finansowej przedkłada elektroniczne wyciągi z jedynego rachunku bankowego jaki posiada oraz wydruk stanu zadłużenia, czyli debet na karcie kredytowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego – art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej jako: "p.p.s.a."). Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Podkreślenia wymaga, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel.
Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania (post. SN z 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980, Lex 8257). Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym winno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (post. NSA z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach.
Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Zgodnie z art. 245 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast w myśl § 3 cytowanego artykułu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W związku z powyższym przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Z treści powołanego przepisu wynika, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione, a zatem to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Możliwość przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym jest związana z obowiązkiem wykazania, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Tak surowe warunki przyznania prawa pomocy statuują dla sądu administracyjnego obowiązek szczególnie dokładnej oceny składanego przez stronę wniosku, a po stronie wnioskodawcy wiążą się z obowiązkiem wyjątkowo starannego wypełnienia wniosku (art. 252 § 1 p.p.s.a. używa zwrotu "dokładne dane") i udzielania odpowiedzi na wezwania sądu w celu wyjaśnienia wątpliwości związanych z jego stanem majątkowym, możliwościami płatniczymi oraz stanem rodzinnym (art. 255 p.p.s.a.).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie podniósł, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Niewątpliwie miesięczny dochód (zadeklarowany przez skarżącą) osiągany przez skarżącą nie jest znaczny. Jednakże skarżąca wskazała we wniosku o przyznanie prawa pomocy, że jest współwłaścicielem trzech nieruchomości: domu o pow. 180m2, nieruchomości rolnej o pow. 1,68ha oraz budynku mieszkalnego o pow. 90m2. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, które skład tego Sądu podziela, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych.
Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. Wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw.
Tym samym, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zasadnie uznał, że sytuacja skarżącej uzasadnia przyznanie prawa pomocy w części, jednak nie w tak szerokim zakresie, o jaki się zwróciła, albowiem jej sytuacja finansowa pozwala na uiszczenie pozostałych kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Zatem Sąd I instancji zasadnie uwzględnił wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. poprzez przyznane zwolnienia od kosztów sądowych obejmujące kwotę 100 zł, co oznacza, że na skarżącej ciąży obowiązek uiszczenia połowy należnego wpisu od skargi, co już uczyniła opłacając skargę kwotą 100 zł, a przyznane prawo pomocy nie obejmuje ewentualnych dalszych kosztów sądowych.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.