Uzasadnienie
P.S. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. We wniosku wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jego jedyny majątek stanowi działka nr [...] o pow. [...] ha wraz z budynkiem gospodarczym, a źródłem jego utrzymania jest działalność gospodarcza przynosząca roczny dochód wynoszący 1.475,71 zł. W załączeniu przedłożył kopię pierwszej strony zeznania PIT 36 za 2014 r. wraz z dowodem nadania, rozlicznie wpłat dokonanych na rzecz skarżącego i jego żony w latach 2007-2010 za zakup działki, postanowienie komornika sądowego o umorzeniu egzekucji, postanowienie Sądu Okręgowego [...] z dnia [...] lipca 2010 r. o udzieleniu zabezpieczenia oraz postanowienie Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r. o podziale majątku wspólnego (działki nr [...] o wartości [...] zł) pomiędzy skarżącego i jego żonę.
W odpowiedzi na wezwanie Sądu skarżący nadesłał fakturę za prąd, telefon, wodę, wyrok Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] lutego 2015 r. o zapłatę kwoty [...] zł na rzecz [...] S.A. z siedzibą w Warszawie oraz zeznanie PIT 36 za 2014 r. Wyjaśnił również, iż nie posiada żadnych pojazdów mechanicznych oraz lokat, kart kredowych i kont bankowych. Wskazał, że posiada zaległości w opłatach za telefon, wodę, prąd w wysokości odpowiadającej ostatnim fakturom. Poinformował także, że zajmuje się sprzedażą [...], jednak nie posiada żadnych rozliczeń do celów podatkowych. Powyższe skarżący uzasadnił rocznym okresem rozliczeniowym w PIT.
Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Po 509/15 odmówił P.S. przyznania prawa pomocy w zakresie wniosku o ustanowienie adwokata oraz umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Na skutek sprzeciwu skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 15 września 2015 r. sygn. akt IV SA/Po 509/15 odmówił P.S. przyznania prawa pomocy w zakresie wniosku o ustanowienie adwokata oraz umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia w pierwszej kolejności podał, że zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), przepisy ustawy, o której mowa w art. 1 (tj. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, tj. na dzień 14 sierpnia 2015 r.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 ustawy zmieniającej stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w niniejszej sprawie postępowanie wpadkowe w przedmiocie prawa pomocy zostało wszczęte w dniu 8 czerwca 2015 r. (data nadania skargi wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy), a w konsekwencji – wobec brzmienia art. 2 ustawy zmieniającej – do przedmiotowego postępowania stosuje się przepisy dotychczasowe, w szczególności art. 260 p.p.s.a. Zgodnie z jego treścią, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wskazał, że postępowanie w zakresie wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych podlega umorzeniu. Zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a., obowiązek uiszczenia kosztów sądowych nie ciąży na stronie skarżącej działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach m.in. z zakresu pomocy i opieki społecznej. W postępowaniu sądowoadministracyjnym przedmiot skargi opatrzono symbolem "6329", opisywanym przez załącznik nr 1 do zarządzenia Prezesa NSA z dnia 27 listopada 2003 r. w sprawie ustalenia zasad biurowości w sądach administracyjnych jako sprawa z zakresu pomocy społecznej.
W konsekwencji oznacza to, że skarżący korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych należy zatem uznać za bezprzedmiotowy, co oznacza, iż wydanie orzeczenia w tym zakresie jest zbędne. Zasadnym jest więc umorzenie postępowania w tej części.
Odnosząc się do wniosku skarżącego o ustanowienie adwokata Sąd pierwszej instancji wskazał, że ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie mu prawa pomocy w tym zakresie, następuje na podstawie informacji i dokumentów przedstawionych przez stronę, bowiem to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, iż jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Wnioskodawca powinien być zatem zainteresowany przedłożeniem wszelkich dokumentów, które poświadczają jego sytuację materialną i możliwości płatnicze. Rzeczywista sytuacja majątkowa strony nie może budzić żadnych wątpliwości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu stwierdził, że w niniejszej sprawie skarżący wprawdzie udzielił odpowiedzi na wezwanie Sądu, jednak przedstawione przez niego dokumenty i oświadczenia nie pozwalają na ustalenie jego rzeczywistej sytuacji finansowej. Skarżący podnosi, że jego jedyny dochód stanowi działalność gospodarcza, której przedmiotem jest sprzedaż [...], przynosząca roczny dochód wynoszący 1.475,71 zł. Powyższy dochód wynika jednak z rozliczenia podatkowego za 2014 r. Skarżący w żaden sposób nie uprawdopodobnił dochodu (lub jego braku) w okresie poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że roczne rozliczenie podatkowe w podatku dochodowym nie zwalnia skarżącego z ewidencjonowania dochodu. Dowodu w tym zakresie, pomimo stosownego wezwania, skarżący jednak nie przedstawił. Przy uwzględnieniu doświadczenia życiowego trudno również uznać za wiarygodne oświadczenie o miesięcznym dochodzie wynoszącym 122,97 zł, jeżeli deklarowane wydatki związane tylko z opłatami za prąd, telefon i wodę przekraczają deklarowany dochód.
Za niewystarczające uznać należy również oświadczenie o zaległościach w opłatach za prąd, telefon, wodę oraz gaz (wyrok o zapłatę) i zaległości w ZUS na kwotę [...] zł. Deklarowane zaległości za prąd, telefon i wodę wynikają bowiem z ostatnich faktur, których termin płatności jeszcze częściowo nie minął. Deklarowanej kwoty zaległości w ZUS skarżący również w żaden sposób nie uprawdopodobnił. Przedłożony do akt wyrok sądu w sprawie o zapłatę na rzecz [...] S.A. kwoty [...] zł dotyczy natomiast zobowiązań z okresu marzec 2013 r. – marzec 2014 r.
Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia P.S. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W pierwszej kolejności wskazać należy, iż stosownie do treści art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Do takich spraw zalicza się niniejsza sprawa. Oznacza to, że w tej sytuacji nie zachodzi konieczność rozpoznawania wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia tych kosztów z mocy ustawy.
Odnosząc się natomiast do wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, stwierdzić należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy Zakamycze 2006; str. 554).
Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel.
Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl).
Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącego i nadesłanych przez niego dokumentów, należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. We wniesionym zażaleniu skarżący ograniczył się do polemiki z oceną wyrażoną przez Sąd pierwszej instancji. Jak już wyżej wskazano, zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.).
Podobnie ocenia się sytuację, gdy strona skarżąca nie przedstawiła dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez nią kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy.
W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie Sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności.
Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo wezwał skarżącego do: 1) nadesłania wyciągów z kont bankowych oraz lokat i kart kredytowych;
- 2) wykazania za pomocą kserokopii dokumentów, jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego;
- 3) przedłożenia potwierdzonej przez urząd skarbowy kopii zeznania podatkowego za 2014 r.;
- 4) przedłożenia zestawienia pojazdów mechanicznych użytkowanych w gospodarstwie domowym;
- 5) przedłożenia odpisów dokumentów prowadzonych w celu rozliczenia się w podatku dochodowym za ostatnie sześć miesięcy z działalności prowadzonej przez skarżącego;
- 6) podania przedmiotu prowadzonej działalności gospodarczej;
- 7) określenia tytułu prawnego do nieruchomości wskazanej jako adres zamieszkania. Skarżący nie wywiązał się z tego obowiązku w dostateczny sposób, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę swojego rzeczywistego stanu majątkowego. Nie wyjaśnił przede wszystkim w sposób przekonujący kwestii związanej z uzyskiwanym dochodem. Opierając się zatem wyłącznie na złożonych przez skarżącego oświadczeniach i nadesłanych dokumentach Sąd pierwszej instancji prawidłowo stwierdził, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji wziął pod uwagę całość znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego i uzasadnił swoje stanowisko.
Odnosząc się natomiast do twierdzenia skarżącego zawartego w zażaleniu, iż w innej sprawie jego wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpatrzony pozytywnie, wskazać należy, że w każdej sprawie sąd odrębnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o to prawo i nie jest on związany innymi orzeczeniami w tym zakresie.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu trafnie wywiódł, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec skarżącego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a w konsekwencji, że wniosek P.S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata nie zasługiwał na uwzględnienie.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu