Uzasadnienie
Stowarzyszenie Mieszkańców [...] zwróciło się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazało, że rozpoczęło działalność w dniu [...] czerwca 2014 r. Utrzymuje się ze składek członkowskich w wysokości 5 zł i darowizn. Nie prowadzi działalności gospodarczej i nie generuje zysku. Dotychczas zebrane składki zostały przeznaczone na czynności organizacyjne Stowarzyszenia, działalność statutową i obsługę bieżącej korespondencji. Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i środków finansowych, które mogłyby być przeznaczone na uiszczenie wpisu sądowego. Stan rachunku bankowego na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wyniósł 17,01 zł. W załączeniu przedstawiło wyciąg z rachunku bankowego za okres od dnia 1 do dnia 31 maja 2015 r. potwierdzający saldo końcowe w zadeklarowanej wysokości.
Wyjaśniło, że nie składało deklaracji podatkowych za ostatnie trzy miesiące, gdyż jest zwolnione z podatku od darowizny na cele statutowe. Nie otrzymuje dotacji z budżetu Państwa, samorządu terytorialnego i innych źródeł. Nie posiada majątku ruchomego i nieruchomego, nie zatrudnia pracowników, a do realizacji własnych celów wykorzystuje prywatny sprzęt. Dodało, że wnosi o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy IV SO/Wr 28/14 i IV SO/Wr 27/14, dotyczących listy członków i statutu Stowarzyszenia. Ponadto, przy piśmie z dnia 22 czerwca 2015 r., Stowarzyszenie złożyło sprawozdanie z działalności za okres od dnia 22 maja do dnia 31 grudnia 2014 r., z którego wynika, że nie występują okoliczności stwarzające zagrożenie dla kontynuowania jego działalności oraz że nie prowadzi działalności gospodarczej, natomiast prowadzi księgi rachunkowe, zaś nadwyżka przychodów nad kosztami uzyskania ustalona za dany rok przechodzi na rok kolejny do wykorzystania na działalność statutową.
Ze sprawozdania wynika również, że w okresie sprawozdawczym Stowarzyszenie uzyskało roczne przychody w wysokości 1.421,52 zł, na które składają się składki członkowskie – 910 zł, dotacje i darowizny – 382,52 zł, oraz przychód w kwocie 150 zł, jak również, że na koniec roku Stowarzyszenie posiadało na rachunku bankowym środki pieniężne w wysokości 338,91 zł i nie posiada środków w kasie. Stowarzyszenie poniosło koszty w wysokości 1.103,61 zł, obejmujące koszty realizacji działalności statutowej – 1.092,37 zł i koszty administracyjne – 11,24 zł. Z kolei z nadesłanego bilansu wynika, że na koniec roku aktywa obrotowe obejmujące wspomniane już wyżej środki pieniężne wyniosły 338,91 zł. Nadesłało także wyciągi z rachunków bankowych za marzec 2015 r. z którego wynika, że stan tego rachunku wyniósł 42,41 zł i za kwiecień 2015 r. potwierdzający, że stan tego rachunku wyniósł 31,01 zł.
Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu postanowieniem z dnia 26 czerwca 2015 r. sygn. akt IV SAB/Wr 145/15 odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że nie wykazało ona spełnienia ustawowych przesłanek do jego przyznania.
Na skutek sprzeciwu Stowarzyszenia, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 30 lipca 2015 r. sygn. akt IV SAB/Wr 145/15 odmówił stronie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podał, że stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Skarżące Stowarzyszenie działa na podstawie Statutu i jest wpisane do KRS. Z treści rozdziału II Statutu Stowarzyszenia, znajdującego się w aktach sprawy o sygn. IV SO/Wr 28/14 wynika, że celem Stowarzyszenia jest m.in. działanie na rzecz mieszkańców i mienia gminy, ochrona praw lokatorów, reprezentacja członków i prezentowanie ich stanowiska w interesach prawnych przed organami państwa, województwa, samorządowymi, organami sądowymi, występowanie z wnioskami, opiniami do władz, urzędów, sądów we wszystkich sprawach związanych z działalnością Stowarzyszenia.
Wskazał, że zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Podkreślił, że w orzecznictwie sądów administracyjnych nałożony przez ustawodawcę na osoby prawne oraz inne jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej obowiązek wykazania sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy postrzegany jest rygorystycznie, co przejawia się przyjęciem, że stosowanie instytucji prawa pomocy w stosunku do tych podmiotów wymaga – równocześnie z wykazaniem braku niezbędnych środków – także dowiedzenia, że niemożność samodzielnego ponoszenia kosztów postępowania wynika z przyczyn obiektywnych i nie jest skutkiem zaniechań podmiotów wnioskujących o przyznanie prawa pomocy przy podejmowaniu wszelkich starań w celu zdobycia środków niezbędnych do pokrycia kosztów swojego udziału w sprawie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 19 listopada 2014 r. sygn. akt II OZ 1222/14 oraz z dnia 22 stycznia 2014 r. sygn. akt II OZ 6/14).
Wyrażane w orzecznictwie poglądy w odniesieniu do stosowania art. 246 § 2 p.p.s.a. uwzględniają treść konstytucyjnego prawa obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, z zaznaczeniem, że Konstytucja nie gwarantuje jednakże wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. W świetle przyjętych założeń ustrojowych uprawnione jest zatem stwierdzenie, że – co do zasady – funkcjonowanie osób prawnych oraz innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej w porządku prawnym znajduje uzasadnienie wówczas, gdy posiadają one zdolność realizacji swoich celów o własnych siłach i w oparciu o własne środki. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje zaś jedynie podmiotom, które nie mogą z powodów od siebie niezależnych pozyskiwać środków koniecznych do realizacji swych celów, a w ich ramach – do prowadzenia postępowania sądowego. Dobrowolnie zaniechanie pozyskiwania tych środków we własnym zakresie wyklucza udzielenie takiej pomocy, także poprzez udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, w odniesieniu do skarżącego Stowarzyszenia zasada, w świetle której ten rodzaj organizacji społecznej, tak jak każdej jednostki organizacyjnej biorącej udział w postępowaniu sądowym, powinien prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz własny majątek, wynika z treści art. 33-35 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j.: Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.). W świetle art. 33 ust. 1 cyt. ustawy, zobowiązanie członków stowarzyszenia do uiszczania składek członkowskich jest jednym z głównych źródeł finansowania realizowanych przez stowarzyszenie działań statutowych. W przedmiotowej sprawie strona nie wykazała, że podjęła jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia kosztów sądowych we wszczętym przez siebie postępowaniu, w szczególności poprzez uzyskanie środków ze składek członkowskich bądź pozyskanie dodatkowych darowizn w celu zgromadzenia środków finansowych nie tylko na pokrycie kosztów organizacji, ale także na prowadzenie efektywnej działalności statutowej.
Okoliczność, iż Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Bez znaczenia pozostaje tutaj powoływany przez stronę argument pozostawania w opozycji do Gminy [...], nie jest to bowiem jedyny podmiot, od którego strona mogłaby uzyskać dodatkowe środki. W okolicznościach niniejszej sprawy bezwzględnie należy stwierdzić, że niepodejmowanie przez Stowarzyszenie jakichkolwiek działań zmierzających do pozyskania środków umożliwiających realizację zadań statutowych prowadzi w istocie do przerzucenia kosztów działalności Stowarzyszenia na Skarb Państwa i uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy.
Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia Stowarzyszenia Mieszkańców [...] do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraziło niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji i wniosło o jego uchylenie, ewentualnie o zmianę, poprzez czasowe zwolnienie od kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554).
Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od generalnej zasady odpłatności postępowania sądowego. Każdy podmiot wszczynający postępowanie powinien się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl).
Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji zasadnie wskazał, że koszty działalności Stowarzyszenia nie mogą być przerzucane na budżet Państwa (Skarb Państwa), a pośrednio na podatników. Skoro organizacja, jaką jest Stowarzyszenie, chce prowadzić sprawę sądową, to powinna zabezpieczyć na to odpowiednie fundusze, np. podwyższając i skuteczniej ściągając składkę członkowską. Wykazanie przez Stowarzyszenie, że nie posiada żadnych środków na poniesienie kosztów postępowania powinno zatem polegać na przekonaniu Sądu, iż nie ma ono możliwości pozyskania takich środków we własnym zakresie, czego w niniejszej sprawie nie uczyniono. Stowarzyszenie, chcąc aktywnie działać w zakresie swoich statutowych celów, którym jest m.in. prowadzenie spraw przed sądami, powinno zadbać również o gromadzenie środków na ten cel i podjąć stosowne działania w celu zwiększenia swych dochodów.
To, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków – chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich – na prowadzenie działalności statutowej. Stowarzyszenie nie może przerzucać całości kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych (w zakresie kosztów postępowania), a to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 maja 2012 r. sygn. akt II OZ 469/12, publ. https://cbois.nsa.gov.pl).
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu trafnie wywiódł, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec skarżącego Stowarzyszenia art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., a w konsekwencji, że jego wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.