Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 lipca 2017 r. o sygn. akt I SA/Wa 1577/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku i doręczenie odpisu jego sentencji wraz z uzasadnieniem.
W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd I instancji wskazał, że w niniejszej sprawie wyrokiem z dnia 11 stycznia 2017 r. WSA w Warszawie oddalił skargę A. P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] września 2016 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego. Pismem z dnia 4 marca 2017 r. skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Postanowieniem z dnia 13 marca 2017 r. starszy referendarz sądowy WSA w Warszawie umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów oraz przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Okręgowa Izba Radców Prawnych w Warszawie w piśmie z dnia 29 maja 2017 r. poinformowała o wyznaczeniu dla skarżącej pełnomocnika z urzędu.
Pismem z dnia 20 czerwca 2017 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o sporządzenie uzasadnienia wyroku z dnia 11 stycznia 2017 r. i doręczenie odpisu sentencji wyroku wraz z uzasadnieniem, jak również o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W uzasadnieniu wskazał, że skarżąca nie złożyła w terminie tego wniosku z uwagi na swoją niepełnosprawność i zły stan zdrowia.
W zaskarżonym postanowieniu z dnia 7 lipca 2017 r. WSA w Warszawie w pierwszej kolejności przypomniał, że zgodnie z art. 86 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. – dalej jako ppsa), jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Natomiast art. 87 ppsa stanowi, że pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu (§ 1). W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu (§ 2). Równocześnie z wnioskiem strona powinna dokonać czynności, której nie dokonała w terminie (§ 4).
W ocenie Sądu I instancji wniosek skarżącej spełniał dwie z przesłanek warunkujących przywrócenie uchybionego terminu, gdyż pełnomocnik skarżącej złożył wniosek o przywrócenie terminu z zachowaniem ustawowego terminu oraz jednocześnie dopełnił czynności, dla których określony był przedmiotowy termin, czyli złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Natomiast nie został zdaniem Sądu uprawdopodobniony brak winy w uchybieniu terminu.
Przesłanką przywrócenia terminu jest uprawdopodobnienie przez stronę, że nie dokonała czynności bez własnej, pojmowanej w sposób obiektywny winy. Od strony postępowania należy oczekiwać i wymagać szczególnej staranności w zakresie prowadzenia swych spraw. Należyta staranność w prowadzeniu swych spraw wymaga, by w warunkach z jakiegokolwiek powodu niekorzystnych zachować szczególną dbałość i ostrożność, zwłaszcza w dokonywaniu istotnych czynności urzędowych (por. E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 1970 r., s. 136). Przywrócenie terminu ma charakter wyjątkowy i nie jest możliwe, jeśli strona dopuściła się choćby lekkiego niedbalstwa. Wniosek o przywrócenie terminu będzie skuteczny, gdy uchybienie terminu nastąpiło wskutek przeszkody, której strona nie mogła usunąć, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2014 r. o sygn. akt II GZ 223/14, LEX nr 1465314).
W rozpoznawanej sprawie wyrok został wydany w dniu 11 stycznia 2017 r., a więc termin do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku upłynął dnia 18 stycznia 2017 r. Skarżąca nie złożyła takiego wniosku we wskazanym terminie, a także nie złożyła w tym terminie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji uzasadnienie w niniejszej sprawie nie zostało sporządzone. Dopiero w piśmie z dnia 4 marca 2017 r. strona wniosła o przyznanie pełnomocnika z urzędu.
W ocenie Sądu I instancji, podniesione we wniosku okoliczności nie mogą świadczyć o braku winy w uchybieniu terminu. Skarżąca nie wykazała się zapobiegliwością, zatem nie może oczekiwać, że brak dbałości będzie rekompensowany przez przywrócenie terminu do dokonania zaniedbanych czynności.
Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie nie można uznać, aby po stronie skarżącej wystąpiła przeszkoda uniemożliwiająca zachowanie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W takim stanie rzeczy złożony przez skarżącą w dniu 4 marca 2017 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł skutecznie zniweczyć konsekwencji płynących z faktu uchybienia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia. Złożenie wniosku o prawo pomocy po upływie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia jest z punktu widzenia terminowości wniosku o sporządzenie uzasadnienia bezskuteczne. Wniosek taki nie może bowiem przerwać biegu terminu, który już upłynął.
Zażaleniem z dnia 31 lipca 2017 r. skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu, zaskarżyła postanowienie z dnia 7 lipca 2017 r., zarzucając:
- 1. brak wszechstronnej oceny materiału dowodowego polegający na nieodniesieniu się przez Sąd do przedstawionych przez skarżącą okoliczności uzasadniających przywrócenie terminu, co skutkowało naruszeniem przepisu art. 87 ust. 1 ppsa poprzez jego błędne zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, że we wniosku o przywrócenie terminu nie został uprawdopodobniony brak winy w uchybieniu terminu,
- 2. dokonanie dowolnej oceny przedstawionych przez skarżącą okoliczności uzasadniających przywrócenie terminu, na skutek błędnego przyjęcia przez Sąd, że skarżąca powinna dochować szczególnej staranności w prowadzeniu swoich spraw, i w rezultacie przyjęcie, że podniesione przez skarżącą we wniosku o przywrócenie terminu okoliczności nie mogą świadczyć o braku winy skarżącej w uchybieniu terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku i doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, co skutkowało naruszeniem art. 86 ust. 1 ppsa poprzez jego niezastosowanie.
Jednocześnie wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej według norm przepisanych, gdyż koszty te nie zostały pokryte w całości ani w części.
W uzasadnieniu zażalenia podkreślono, że w rozpatrywanej sprawie Sąd I instancji wydając zaskarżone postanowienie nie dokonał wszechstronnej oceny materiału dowodowego, w ogóle nie odnosząc się do przedstawionych przez skarżącą okoliczności uzasadniających przywrócenie terminu. Skarżąca wskazywała bowiem na zły stan zdrowia oraz na fakt stałego pogarszania się jej stanu zdrowia. Podnosiła ponadto okoliczność, że jest osobą niepełnosprawną, oczekuje na kolejne operacje, przebywa na zwolnieniach lekarskich, powołując następujące dokumenty: zwolnienia lekarskie od dnia 13 lipca 2016 r. do dnia 20 grudnia 2016 r., orzeczenie z dnia 26 września 2016 r. Wojewódzkiego Konsultanta ds. Ortopedii i Traumatologii (vide: pismo z dnia 12 grudnia 2016 r. k. 12, sygn. akt I SA/Wa 1481/16), informację zawartą w piśmie z dnia 10 maja 2017 r. oraz powoływany tam załącznik - informacja ze szpitala św. Anny z dnia 2 maja 2017 r. (vide. pismo z dnia 10 maja 2017 r. k. 58, sygn. akt I SA/Wa 1479/16).
Skarżąca wskazała więc na okoliczności, które jej zdaniem uprawdopodobniają brak winy w uchybieniu terminu. Sąd tym samym powinien odnieść się do przedmiotowych okoliczności i dokonać oceny, czy wskazane okoliczności uprawdopodobniły brak winy w przywróceniu terminu. Powyższe skutkowało naruszeniem przez Sąd I instancji art. 87 ust. 1 ppsa poprzez błędne zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, że we wniosku o przywrócenie terminu nie został uprawdopodobniony brak winy w uchybieniu terminu.
Odnośnie do drugiego zarzutu wskazano, że Sąd I instancji dokonał dowolnej oceny przedstawionych przez skarżącą okoliczności uzasadniających przywrócenie terminu, na skutek błędnego przyjęcia, że powinna ona dochować szczególnej staranności w prowadzeniu swoich spraw. Nie sposób zgodzić się ze stanowiskiem Sądu, że na skarżącej ciążył obowiązek zachowania szczególnej staranności w zakresie prowadzenia swoich spraw. Wskazać bowiem należy, że po pierwsze taki obowiązek "szczególnej staranności" nie wynika z zastosowanych przez Sąd przepisów prawa, w szczególności nie wynika ani z art. 86 § 1 ppsa ani z art. 87 § 1 ppsa. Analogicznie z żadnego z powyżej wskazanych przepisów nie wynika obowiązek "szczególnej dbałości i ostrożności" w prowadzeniu swoich spraw. W tym kontekście niezrozumiałym jest także odwołanie się przez Sąd do przepisów kodeksu postępowania administracyjnego w sytuacji, gdy zastosowanie znajdowały przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Niniejsza sprawa dotyczy skargi w przedmiocie zasiłku celowego przyznawanego na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Trudno więc oczekiwać od skarżącej zachowania "szczególnej staranności" czy też "szczególnej dbałości i ostrożności" w sprawie dotyczącej zasiłku celowego (zasiłku z "opieki społecznej"). Podkreślenia wymaga, że skarżąca występowała w swojej własnej sprawie, a nie jest podmiotem, który np. profesjonalnie zajmuje się prowadzeniem działalności gospodarczej czy też świadczy profesjonalne usługi, których przedmiotem byłaby sprawa o przyznanie zasiłku celowego.
Skarżąca dochowała więc zwykłej, ogólnie przyjętej staranności (w sposób wynikający z jej stanu wiedzy oraz doświadczenia życiowego), stale informując Sąd o swoim złym stanie zdrowia. W kolejnych pismach kierowanych do Sądu, skarżąca wskazywała, że jest osobą niepełnosprawną (co potwierdziła orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia 9 czerwca 2015 r.). Ze składanych przez skarżącą do akt sprawy pism i dokumentów wynikało, że stan zdrowia skarżącej utrudnia lub uniemożliwia jej podejmowanie czynności w sprawie (w tym w szczególności udział w czynnościach sądowych) lub składanie pism w stosownych terminach.
Ponadto wskazać należy, że zły stan zdrowia skarżącej był znany Sądowi z urzędu. Skarżąca w szeregu pism kierowanych do Sądu (w kilkunastu różnych sprawach toczących się w tym samym czasie przed WSA w Warszawie), wskazywała na pogarszanie się jej stanu zdrowia i przedstawiała na tę okoliczność wymienioną wcześniej dokumentację, powołaną także we wniosku o przywrócenie terminu.
W rezultacie Sąd błędnie przyjął, że podniesione we wniosku o przywrócenie terminu okoliczności nie mogą świadczyć o braku winy skarżącej w uchybieniu terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku i doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, co skutkowało naruszeniem przepisu art. 86 ust. 1 ppsa poprzez jego niezastosowanie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie jest zasadne.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że podniesione w środku odwoławczym zarzuty naruszenia art. 86 § 1 oraz art. 87 § 1 ppsa zostały nieprawidłowo sformułowane. Powołane w nich przepisy mają bowiem charakter procesowy, nie zaś materialnoprawny. Stąd też nie ma możliwości dokonania oceny zaskarżonego orzeczenia pod względem ich błędnego zastosowania lub niezastosowania, gdyż tego rodzaju uchybienie stanowi formę naruszenia prawa materialnego (por. art. 174 pkt 1 w zw. z art. 197 § 2 ppsa). Sposób sformułowania zarzutów wskazuje natomiast, że autor zażalenia kwestionuje trafność ustaleń faktycznych Sądu I instancji, które legły u podstaw wydania postanowienia o odmowie przywrócenia terminu do sporządzenia uzasadnienia wyroku w niniejszej sprawie. Oba zarzuty zmierzają w istocie do wykazania, że strona skarżąca uprawdopodobniła brak winy w uchybieniu terminu do dokonania tej czynności.
W rozpatrywanej sprawie Sąd I instancji trafnie zwrócił uwagę na niebudzący wątpliwości w orzecznictwie i w literaturze pogląd, że przywrócenie terminu może nastąpić tylko wtedy, gdy jego uchybienie zostało spowodowane przeszkodą, której strona nie mogła usunąć nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku. Należy jednak również zauważyć, że powyższe ogólne stanowisko zostało w dorobku orzeczniczym sądów administracyjnych uszczegółowione w odniesieniu do przeszkody w postaci choroby strony lub jej pełnomocnika, która to kwestia wystąpiła na gruncie niniejszej sprawy. W orzecznictwie podkreśla się, że przesłanką przywrócenia terminu do dokonania czynności procesowej może być jedynie choroba nagła, która powoduje niespodziewane pogorszenie stanu zdrowia skarżącego. Za nagłą przeszkodę uniemożliwiającą dokonanie czynności w terminie nie może być natomiast uznana choroba o charakterze przewlekłym (postanowienie NSA z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt I OZ 211/09, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl).
O braku winy nie świadczy również zwolnienie lekarskie, o ile nie wyklucza ono dokonania danej czynności osobiście przez stronę lub istnieje możliwość zlecenia jej innej osobie (postanowienie NSA z dnia 26 czerwca 2008 r., sygn. akt I OZ 428/08, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy NSA wskazuje, że podniesiona w zażaleniu argumentacja koncentruje się wokół kwestii złego stanu zdrowia skarżącej, który został udokumentowany m. in. załączonymi do akt pismami. Z przedstawionych tam okoliczności nie wynika natomiast, aby stan zdrowia uniemożliwił stronie złożenie w ustawowym terminie wniosku o sporządzenie uzasadnienia osobiście lub za pośrednictwem innej osoby. Niewątpliwie choroba skarżącej wiąże się z określonymi dolegliwościami zdrowotnymi, jednakże ma ona charakter przewlekły, a zatem nie może być uznana za nagłą i nieprzewidzianą przeszkodę w dokonaniu czynności procesowej. Stanowisko takie jest tym bardziej uzasadnione, że w niniejszej sprawie termin do złożenia wniosku upłynął w dniu 18 stycznia 2017 r., zaś wniosek o prawo pomocy został złożony przez skarżącą w WSA w Warszawie w dniu 6 marca 2017 r. (karta nr 22 akt), a zatem ze znacznym opóźnieniem i nie zostało zarazem wykazane ani we wniosku o przywrócenie terminu, ani też w zażaleniu, że wcześniejsze dokonanie spóźnionej czynności nie było możliwe z powodu nieprzerwanie trwającej przeszkody, której nie dało się przezwyciężyć.
Podnoszony w treści zażalenia fakt ciągłego informowania Sądu przez skarżącą o złym stanie zdrowia ze wskazanych wyżej względów nie może być uznany za okoliczność, która uprawdopodabnia brak winy w uchybieniu terminu.
Stąd też Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.
Sąd odwoławczy nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, ponieważ wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 ppsa), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 ppsa.