Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 18 września 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 909/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił S. C. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwiema córkami w wieku 13 i 14 lat. Utrzymują się z renty wnioskodawczyni wynoszącej 734,90 zł, świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 700 zł oraz ze świadczeń rodzinnych wynoszących 212 zł. Skarżąca zaznaczyła, że jedna z córek wymaga ciągłej rehabilitacji, co wiąże się z kosztami leczenia i dojazdu do stosownych placówek. Nadto, córka ta dojeżdża do szkoły położonej poza miejscem ich zamieszkania, zaś pieniądze na ten dojazd – 600 zł strona pożyczyła u rodziny. Obecnie, w związku ze zbliżającym się rokiem szkolnym, wnioskodawczyni zmuszona będzie do zakupu stosownych pomocy, co stanowi duży wydatek finansowy. Skarżąca zaznaczyła, że nie posiada żadnego majątku.
Wobec wątpliwości co do sytuacji materialnej S. C., wezwano stronę do uzupełnienia przedstawionych we wniosku danych tj. do wyszczególnienia kwot wydatkowanych co miesiąc na utrzymanie rodziny, domu, w którym mieszkają wraz ze wskazaniem tytułu prawnego do niego, na leczenie i rehabilitację córki, na telefon oraz do wyjaśnienia źródła finansowania powyższego. Wezwanie dotyczyło także nadesłania wyciągów z rachunków bankowych strony.
W odpowiedzi na wezwanie S. C. wskazała, że comiesięczne wydatki na utrzymanie rodziny to 600 zł, na dojazd córki na rehabilitację – 150 zł, na gaz – 50 zł, na telefon – 50 zł. Skarżąca podała także, iż opłata za uczęszczanie jednej z córek do szkoły wynosi 300 zł i będzie uiszczana do sierpnia 2015 r., a w kolejnym roku szkolnym nie będzie jej już ponosić w związku z pójściem przez córkę do innej, bezpłatnej szkoły. Strona wskazała, że obciążona jest połową opłat za energię elektryczną i wodę, natomiast drugą połowę ponoszą jej rodzice, będący właścicielami domu, w którym mieszka. W związku ze zbliżającym się początkiem roku szkolnego będzie musiała wydatkować kwotę ok. 2.000 zł na zakup podręczników, obuwia oraz odzieży. Środki te zamierza pożyczyć od rodziny.
Odmawiając przyznania prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie stwierdził, że złożone przez skarżącą oświadczenia budzą wątpliwości.
W szczególności z ich treści wnioskować można, że wnioskodawczyni w rzeczywistości prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z rodzicami, a nie podała ani ich dochodów ani wydatków. Nie uzupełniła w powyższym zakresie swoich oświadczeń także w sprzeciwie wskazując w nim natomiast, że "dokłada się" do opłat za energię elektryczną oraz wyjaśniając, że rodzice musieli zadłużyć się, aby przygotować mieszkanie dla skarżącej i jej dzieci oraz dla siebie. Wnioskodawczyni ponadto nie podała wysokości wszystkich obciążeń związanych z opałem, co rodzi wątpliwości, czy koszty te ponosi skarżąca czy też rodzice we wspólnie prowadzonym gospodarstwie domowym.
W ocenie Sądu I instancji budzi wątpliwości rzetelność złożonych przez skarżącą oświadczeń, z uwagi na fakt uczęszczania córki do społecznej szkoły podstawowej, co generowało dodatkowe koszty, w tym także dojazdu, które przy zadeklarowanych dochodach stanowiły bardzo duże obciążenie dla jej budżetu domowego. Powyższe, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, utwierdza w przekonaniu, że rzeczywista sytuacja finansowa S. C. przedstawia się korzystniej niż podana przez nią we wniosku.
Ponadto, w ocenie Sądu I instancji, przy zadeklarowanych dochodach miesięczne wydatki skarżącej z pominięciem kosztów związanych z uczęszczaniem jej córki do społecznej szkoły podstawowej i przy uwzględnieniu kwot wydatków ponoszonych do sierpnia 2015 r., będą od września 2015 r. wynosić ok. 1.350 zł, a więc nie będą wyczerpywać dochodu wynoszącego 1.646,90 zł.
Wskazano także, że na obecnym etapie postępowania nie jest konieczny udział profesjonalnego pełnomocnika. Udział profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu konieczny jest tylko w przypadku zamiaru sporządzenia niektórych środków zaskarżenia. Tym samym skarżąca nie uczyniła zadość ciążącemu na niej obowiązkowi udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, a więc nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła S. C., wnosząc o jego uchylenie i ustanowienie adwokata.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zażalenie jest zasadne.
Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem.
Podkreślić przy tym należy, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe. Wobec powyższego powoływanie się w zaskarżonym postanowieniu na brak konieczności działania w imieniu strony przez profesjonalnego pełnomocnika przed Sądem I instancji nie może stanowić podstawy odmowy udzielenia prawa pomocy.
W toku rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy rozstrzygające znaczenie mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawczyni oraz wysokość jej dochodów. Z akt sprawy wynika, że dochody trzyosobowej rodziny skarżącej wynoszą 1.646,90 zł miesięcznie. S. C. szczegółowo przedstawiła swoje stałe, miesięczne wydatki, niezbędne do utrzymania: dojazdy córki na rehabilitację (150 zł), gaz (50 zł), telefon (50 zł), opłata za uczęszczanie jednej z córek do szkoły (300 zł do sierpnia 2015 r.), woda, energia elektryczna, koszt zakupu biletów. Wyjaśniła również, że pozostałą kwotę przeznacza na bieżące wydatki związane z utrzymaniem. Na wezwanie Sądu wnioskodawczyni przedłożyła dodatkowe oświadczenie dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów. Jakkolwiek skarżąca nie udokumentowała wysokości wydatków na leczenie córki czy też kosztów związanych z zakupem opału, to za wiarygodne należy uznać twierdzenia, że wydatki stanowią znaczne obciążenie budżetu rodzinnego.
Biorąc zatem pod uwagę sytuację materialną i życiową S. C., przede wszystkim kwotę dochodu skarżącej, stwierdzić należy, że zaistniały podstawy do przyznania profesjonalnej pomocy prawnej.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co stanowi przesłankę do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając bowiem na uwadze przedstawione przez wnioskodawczynię niezbędne wydatki uznać należy, że strona nie jest w stanie wygospodarować ze swoich dochodów środków na ustanowienie pełnomocnika z wyboru.
Powyższe ustalenie uzasadniało uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.