Uzasadnienie
W. S. w dniu 6 sierpnia 2015 r. złożył wniosek przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. We wniosku wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, czwórką dzieci oraz z rodzicami. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód w łącznej wysokości 2314,19 zł netto, osiągany z zasiłków rodzinnych na dzieci otrzymywanych przez żonę w łącznej kwocie 524 zł oraz emerytur rolniczych rodziców w kwocie po 992,93 zł. Ponadto oświadczył, że posiada dom o powierzchni 200 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 10,8845 ha (5,1755 ha przeliczeniowych w tym 1,6 ha lasu). Stwierdził dodatkowo, że prowadzone gospodarstwo rolne nie przynosi dochodu, a uzyskiwane plony przeznaczane są na potrzeby licznej rodziny.
Również posiadany las nie zapewnia dodatkowych dochodów – jest z niego pozyskiwane drewno na opał. Jednocześnie wskazał, że ponosi miesięczne opłaty za energię elektryczną w kwocie 400 zł oraz za napełnianie butli gazem w kwocie 150 zł. Oświadczył przy tym, że jego obecny stan zdrowia nie pozwala na dalsze prowadzenie gospodarstwa.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 18 września 2015 r. sygn. akt II SAB/Wa 780/15 odmówił W. S. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, stwierdzając, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy bowiem mieć na uwadze, że W. S. jest właścicielem domu oraz gospodarstwa rolnego, które zaspokaja bieżące potrzeby rodziny. Przy tym dochód rodziny skarżącego wynosi 2314,19 zł miesięcznie zaś wydatki około 500 zł.
Od powyższego postanowienia WSA w Warszawie W. S. złożył zażalenie, podnosząc, że Sąd, dokonując oceny sytuacji materialnej jego rodziny, błędnie ocenił, że pozwala ona na poniesienie kosztów sądowych i adwokackich bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Fakt, że ma gdzie mieszkać i stara się utrzymać wielodzietną rodzinę, nie oznacza, że stać go na poniesienie kosztów procesu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Obowiązek zapewnienia skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi zaś ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.
Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić przez złożenie przez wnioskodawcę szczegółowego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym, a także przez złożenie innych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego i jego rodziny. Ocena, czy takie okoliczności zachodzą, należy natomiast do sądu. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca aktualnie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów zainicjowanych postępowań sądowych, sąd może przyznać prawo pomocy, jeżeli uzna, że zachodzi taka potrzeba, nie ma natomiast bezwzględnego obowiązku uwzględnienia każdego żądania strony.
Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Zasadą bowiem jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Ma ono na celu ułatwienie stronie dochodzenia słusznych praw w sprawach dotyczących jej żywotnych interesów. Korzystanie z takiej instytucji powinno mieć zatem miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona nie nadużywa swych uprawnień procesowych, czyli nie inicjuje szeregu postępowań sądowych w celu innym niż ochrona swych praw i gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Podmiot występujący na drogę postępowania sądowego powinien mieć również świadomość, że to on w pierwszej kolejności zobowiązany jest do ponoszenia kosztów swojego udziału postępowaniu sądowym.
Zatem decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, powinien poprzez swoje działanie zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością oraz zapewnić sobie środki na ten cel. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać mu prawo pomocy. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy.
Ponadto ilość funduszy publicznych dostępnych na udzielanie pomocy prawnej jest ograniczona i nie pozwala na automatyczne stosowanie omawianej instytucji w stosunku do wszystkich osób, które złożą wnioski o przyznanie prawa pomocy. Domaganie się przez skarżącego, by koszty postępowania zostały przerzucone na Państwo, którego budżet wypracowany jest przez ogół obywateli, może być kwalifikowane jako przejaw dążeń do nadużywania tego prawa i kłóci się z ratio legis instytucji prawa pomocy.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy, Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania W. S. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie dochód (zadeklarowany przez skarżącego) osiągany przez jego rodzinę nie jest znaczny. Zwrócić jednak należy uwagę na fakt, że wnioskodawca posiada dom oraz gospodarstwo rolne. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości – wyklucza w zasadzie możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swoim udziałem w sprawie.
Z powyższych względów uznać należy, że zaskarżone postanowienie WSA w Warszawie o odmowie przyznania W. S. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie narusza obowiązującego prawa.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.