Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 16 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Po 670/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę A. B. działającej przez kuratora B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie usług opiekuńczych.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że w dniu 29 lipca 2020 r. B. K. działając jako kurator A. B. wniosła skargę na wskazaną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu.
W wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 26 sierpnia 2020 r. wezwano B. K. do usunięcia, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, braków formalnych skargi przez wykazanie umocowania do działania w imieniu strony skarżącej, tj. przedłożenia oryginału lub uwierzytelnionego odpisu prawomocnego orzeczenia sądowego o ustanowieniu B. K. kuratorem A. B., a także podanie numeru PESEL skarżącej pod rygorem odrzucenia skargi. Wezwanie zostało doręczone B. K. w dniu 2 września 2020 r.
W piśmie nadanym w dniu 16 września 2020 r. B. K. podniosła okoliczności, z powodu których uchybiła terminowi do uzupełnienia braków formalnych skargi. Jednocześnie wskazała numer PESEL A. B., a także wskazała, że jej stan finansowy nie pozwala na opłacenie notariusza w celu uwierzytelnienia postanowienia Sądu Rejonowego w Kaliszu o ustanowieniu jej pełnomocnikiem A. B. Z tego powodu wniosła, aby to Sąd wystąpił do Sądu Rejonowego w Kaliszu o odpis postanowienia w sprawie o sygn. akt III RNs 96/15.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucając skargę zwrócił uwagę, że B. K. wniosła skargę wskazując, że działa jako kurator A. B. W treści skargi nie wskazała, czy została ustanowiona jako kurator dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, czy też jako kurator osoby niepełnosprawnej (art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), ani nie przedłożyła odpisu prawomocnego orzeczenia sądowego o ustanowieniu jej kuratorem, co uniemożliwiło ustalenie zakresu jej uprawnień. Ze znajdującego się w aktach administracyjnych wywiadu środowiskowego wynika, że B. K. została ustanowiona kuratorem sądowym dla matki A. B. jako osoby niepełnosprawnej.
Obowiązkiem Sądu było więc zweryfikowanie, czy B. K. na mocy postanowienia sądu opiekuńczego jest uprawniona do dokonywania czynności prawnych i procesowych w imieniu A. B. Uzyskanie oryginału lub uwierzytelnionego odpisu prawomocnego orzeczenia sądowego o ustanowieniu kuratorem było warunkiem ustalenia zakresu uprawnień kuratora, tj. czy jest on przedstawicielem ustawowym, czy też jako kurator osoby niepełnosprawnej może dokonywać czynności prawnych i procesowych za A. B. W przeciwnym przypadku B. K. powinna legitymować się stosownym pełnomocnictwem procesowym.
Wskazano, że wezwanie do uzupełnienia braków formalnych skargi zostało doręczone B. K. w dniu 2 września 2020 r. Ustawowy termin do uzupełnienia braków formalnych skargi upłynął zatem w dniu 9 września 2019 r. Jak wynika z akt sprawy, B. K. z uchybieniem terminu wskazała numer PESEL A. B., natomiast nie wykazała umocowania do działania w imieniu strony skarżącej.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła A. B. działająca przez kuratora B. K., zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
- art. 58 § 1 pkt 3 P.p.s.a. poprzez bezzasadne odrzucenie skargi z powodu nieuzupełnienia braków formalnych, pomimo że kurator skarżącej usunął, możliwe do usunięcia przez niego braki formalne skargi oraz wyjaśnił powody, dla których nie może przedłożyć odpisu bądź oryginału orzeczenia sądowego o ustanowieniu kuratorem A. B.;
- art. 6 P.p.s.a. poprzez nieudzielenie stronie skarżącej, występującej w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego niezbędnego pouczenia co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań poprzez niepoinformowanie skarżącej, działającej przez kuratora, o rzekomym braku możliwości uzyskania odpisu postanowienia w przedmiocie ustanowienia kuratora przez WSA z urzędu;
- art. 49 §1 P.p.s.a. w zw. art. 45 ust. 1 w zw. z art. 78 Konstytucji RP poprzez niezastosowanie i zaniechanie wezwania bezpośrednio strony do osobistego podpisania skargi.
W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że odrzucając skargę pominięto wyjaśnienia kuratora, co do braku możliwości przedłożenia przez stronę skarżącą odpisu orzeczenia o ustanowieniu kuratorem, w tym fakt, że z uwagi na sytuację majątkową strona skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z uzyskaniem odpisu ww. orzeczenia. Strona skarżąca nie zignorowała wezwania do usunięcia braków formalnych, w tym niezwłocznie po uzyskaniu ku temu możliwości, uzupełniła drugi z braków skargi, tj. wskazała numer PESEL skarżącej, oraz pisemnie wyjaśniła powody uniemożliwiające przedłożenie żądanego dokumentu, a także złożyła wniosek o uzyskanie ww. dokumentu z urzędu przez WSA, wskazując potrzebne do uzyskania odpisu orzeczenia o ustanowieniu kuratora, dane, w tym sąd, który wydał postanowienie oraz sygnaturę przedmiotowego postępowania. Strona skarżąca nie pozostała zatem bierna i podjęła wszelkie, możliwe i skuteczne w jej ocenie, kroki by uczynić zadość zobowiązaniu WSA.
Ponadto, odrzucając skargę z uwagi na nieusunięcie braków formalnych, nie wzięto pod uwagę stanu zdrowia kuratora oraz orzeczonego również wobec kuratora stopnia niepełnosprawności, które to okoliczności w sposób oczywisty, co najmniej istotnie ograniczają i utrudniają dokonywanie czynności urzędowych przez kuratora skarżącej.
Mając na uwadze powyższe należy uznać, że WSA, winien co najmniej poinformować stronę skarżącą, że zawnioskowany przez stronę skarżącą sposób usunięcia braków formalnych nie jest dopuszczalny oraz wyjaśnić z jakich przyczyn twierdzenia i okoliczności przytoczone w piśmie kuratora skarżącej z dnia 15 września 2020 r. nie mogą być uznane za usunięcie braku formalnego, a także wyznaczyć kolejny, adekwatny do powyższych okoliczności termin na uzupełnienie braku formalnego, bądź nawet z urzędu uzyskać dokument do którego przedłożenia zobowiązał stronę skarżącą, czego WSA nie uczynił.
Na marginesie wskazano, że uprawnienie do uzyskania z urzędu dokumentu, którego z przyczyn niezależnych od skarżącej, nie może ona przedłożyć, powinno przysługiwać również WSA na etapie weryfikacji formalnych wymogów skargi (art. 106 § 3 P.p.s.a.).
Nie można również tracić z pola analizy faktu, że dla skarżącej w momencie wezwania do uzupełnienia braków formalnych, nie został jeszcze ustanowiony pełnomocnik z urzędu, mimo że wniosek o przyznanie, w tym zakresie, prawa pomocy został złożony już w skardze, tj. w lipcu 2020 r.
Wobec powyższego, wniosła o:
- uchylenie postanowienia w całości;
- zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego;
- przyznanie na rzecz pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały opłacone choćby w części, w zakresie postępowania zażaleniowego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że warunki formalne skargi, nieuzupełnienie których w zakreślonym terminie – w myśl art. 58 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a." – skutkuje jej odrzuceniem, zostały określone w art. 57 § 1 tej ustawy. Zgodnie z nim, skarga powinna zawierać elementy wymienione w pkt 1-3 omawianej regulacji, a ponadto powinna czynić zadość wymaganiom dla każdego pisma w postępowaniu sądowym – przewidzianym w art. 46 P.p.s.a. W szczególności, w myśl art. 46 § 2 pkt 1 lit. b P.p.s.a., pismo strony powinno zawierać w przypadku gdy jest pierwszym pismem w sprawie numer PESEL strony wnoszącej pismo, będącej osobą fizyczną, oraz numer PESEL jej przedstawiciela ustawowego, jeżeli są obowiązani do jego posiadania albo posiadają go, nie mając takiego obowiązku.
Zgodnie natomiast z art. 29 P.p.s.a. przedstawiciel ustawowy lub organ albo osoby, o których mowa w art. 28, mają obowiązek wykazać swoje umocowanie dokumentem przy pierwszej czynności w postępowaniu. Podmioty umocowane do podejmowania czynności w postępowaniu sądowoadministracyjnym w imieniu stron tego postępowania, do których zalicza się przedstawiciela ustawowego działającego za osobę fizyczną nieposiadającą zdolności procesowej muszą zatem udowodnić, że mają prawo do działania za stronę. Nie ulega zatem wątpliwości, że art. 29 P.p.s.a. nakazuje, aby udowodnienie umocowania miało formę dokumentu złożonego lub okazanego sądowi przy pierwszej czynności w postępowaniu. W orzecznictwie i doktrynie utrwalony jest pogląd, że niespełnienie przez przedstawiciela ustawowego lub organ albo osobę, o której mowa w art. 28 P.p.s.a., obowiązku wykazania swego umocowania przy pierwszej czynności w postępowaniu, stosownie do treści art. 29 tej ustawy, stanowi podstawę do odrzucenia skargi (po uprzednim bezskutecznym wezwaniu do usunięcia tego braku) na podstawie art. 58 § 1 pkt 3 P.p.s.a. (por. M. Niezgódka-Medek [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, red. B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Komentarz do art. 29, LEX/el. 2019 i powołane tam orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego).
Wobec powyższego Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu właściwie wezwał B. K. do usunięcia, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, braków formalnych skargi przez wykazanie umocowania do działania w imieniu strony skarżącej, tj. przedłożenia oryginału lub uwierzytelnionego odpisu prawomocnego orzeczenia sądowego o ustanowieniu B. K. kuratorem A. B., a także podanie numeru PESEL skarżącej pod rygorem odrzucenia skargi. Nie ulega wątpliwości, że w terminie wyznaczonym w zarządzeniu z dnia 26 sierpnia 2020 r. nie nadesłano wymaganego dokumentu oraz nie wskazano numeru PESEL skarżącej, a zatem zaistniała obligatoryjna przesłanka do odrzucenia skargi wskazana w art. 58 § 1 pkt 3 P.p.s.a.
Odnosząc się do argumentów powołanych w zażaleniu stwierdzić należy, że okoliczności związane z ewentualnym brakiem winy w niedokonaniu czynności w terminie, takie jak sytuacja majątkowa kuratora, stan zdrowia czy też brak możliwości opuszczania do dnia 9 września 2020 r. mieszkania z uwagi na kwarantannę opiekunki matki nie mogą wpłynąć na ocenę prawidłowości rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Okoliczności te powinny stać się natomiast przedmiotem oceny Sądu I instancji w odrębnym postępowaniu incydentalnym w związku z zawartym przez B. K. w piśmie z dnia 15 września 2020 r. wnioskiem o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi.
Na uwzględnienie na zasługiwał również zarzut naruszenia art. 6 P.p.s.a., zgodnie z którym sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Przepis ten nie nakłada jednak na sąd obowiązku udzielania pouczeń co do wszelkich możliwych zachowań. W niniejszej sprawie Sąd I instancji wykonał wszelkie czynności po wpłynięciu skargi, tj. zbadał skargę pod względem formalnym, zwrócił uwagę na jej braki, wezwał do ich uzupełnienia oraz pouczył o skutkach niewykonania, a także nadał stosowny bieg zawartemu w skardze wnioskowi o przyznanie prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela przy tym stanowiska wnoszącej zażalenie, że w sytuacji gdy w skardze zwrócono się o przyznanie prawa pomocy poprzez m.in. ustanowienie pełnomocnika z urzędu to niezasadne było wezwanie kuratora do uzupełnienia braków formalnych skargi. Braki formalne skargi skutkują, co do zasady, wezwaniem strony skarżącej o ich uzupełnienie. Obowiązek wykazania umocowania do działania w imieniu strony, a także podanie numeru strony PESEL powinien być więc zrealizowany już przy złożeniu skargi i to niezależnie od tego, czy strona postępowania występuje w sprawie samodzielnie czy za pośrednictwem pełnomocnika, a także niezależnie od ewentualnego zajścia przesłanek udzielenia prawa pomocy z art. 246 § 1 P.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie uzupełnienie braków formalnych nie było bowiem obarczone przymusem adwokacko-radcowskim ani nie wymagało uiszczenia jakiejkolwiek opłaty. W sytuacji, gdy B. K. samodzielnie złożyła skargę, to prawidłowo została wezwana o uzupełnienie jej braków uniemożliwiających nadanie sprawie dalszego biegu w terminie siedmiu dni pod rygorem odrzucenia skargi. Wezwanie zawierało też szereg pouczeń, w tym rygor ich nieusunięcia.
Ponadto chybione są próby zakwestionowania stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu przez zarzucenie naruszenia art. 106 § 3 P.p.s.a., ponieważ postępowanie dowodowe, o którym mowa w powołanym przepisie służy wyjaśnieniu wątpliwości istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy sądowoadministracyjnej, a nie wykazywaniu umocowania osoby, która podpisała skargę. Usuwaniu braku formalnego skargi polegającego na niewykazaniu w sposób zgodny z przepisami uprawnienia do podpisania skargi i występowania w imieniu strony skarżącej, służy postępowanie określone w art. 49 P.p.s.a. i przewidujące kompetencję przewodniczącego do wezwania strony do uzupełnienia lub poprawienia pisma (w tym skargi).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu nie naruszył także art. 49 § 1 P.p.s.a. w zw. art. 45 ust. 1 w zw. z art. 78 Konstytucji RP poprzez zaniechanie wezwania bezpośrednio strony do osobistego podpisania skargi. Sąd I instancji nie był uprawniony do wzywania skarżącej do osobistego podpisania skargi, w sytuacji gdy w treści skargi B. K. wyraźnie określiła, że działa w imieniu A. B. w charakterze kuratora a nie jako pełnomocnik upoważniony do reprezentowania strony skarżącej w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Okoliczność ta nie została podważona zarówno przez B. K. jak i ustanowionego w sprawie pełnomocnika z urzędu, gdyż do dnia dzisiejszego nie zostało przedłożone postanowienie Sądu Rejonowego w sprawie o sygn. akt III RNs 96/15.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
Na uwzględnienie nie zasługiwał wniosek o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu na zasadzie prawa pomocy, należne od Skarbu Państwa (art. 250 § 1 P.p.s.a.), jest przyznawane przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu unormowanym w przepisach art. 254 § 1 i art. 258 - 261 P.p.s.a.