Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 4 listopada 2015 r. sygn. akt II SAB/Wa 843/15 (dalej postanowienie z 4 listopada 2015 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił W. S. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi W. S. (dalej skarżący) na bezczynność Wójta Gminy Klembów w przedmiocie rozpoznania wniosku o udostępnienie informacji publicznej z dnia [...] czerwca 2015 r. (poz. email/[...]).
Wnioskiem dnia 22 września 2015 r., będącym odpowiedzią na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, skarżący zwrócił się przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W przesłanym formularzu PPF skarżący zaznaczył jednak, że wnosi o ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, czwórką dzieci (w tym trojgiem małoletnich) i rodzicami. Oświadczył, że na dochody rodziny składają się miesięcznie: emerytury rolnicze jego rodziców w kwocie 1088,62 zł ojca i matki, i zasiłki rodzinne na czworo dzieci – w łącznej wysokości 643 zł. Oświadczył, że łączny dochód w gospodarstwie domowym wynosi 2.820,24 zł miesięcznie. Wskazał, że posiada dom o powierzchni 200 m2 i nieruchomość rolną o powierzchni 10,8845 ha (5,1755 ha przeliczeniowego na potrzeby podatku gruntowego, w tym 1,6 ha lasu).
Skarżący stwierdził, że gospodarstwo rolne nie przynosi dochodu, a uzyskiwane plony przeznaczane są w całości na potrzeby rodziny. Posiadany las nie zapewnia dodatkowych dochodów, a jest z niego pozyskiwane drewno na opał. Wyjaśnił, że jego żona, jako jedyna z rodziny, posiada konto w banku, które jest wykorzystywane wyłącznie w celu otrzymywania zasiłków na dzieci. Rodzina nie korzysta z sieci gazowej, a jedynie używa butli gazowych, co kosztuje 100-150 zł miesięcznie, opłaca rachunki za energię elektryczną w kwocie około 400 zł miesięcznie, a woda jest czerpana z własnej studni. Dodatkowo oświadczył, że jego obecny stan zdrowia nie pozwala na dalsze prowadzenie gospodarstwa (k. 2-3, 4-5, 16, 19-20, 21-22 akt sądowych).
Postanowieniem z dnia 12 października 2015 r. [II SAB/Wa 843/15] referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Od ww. postanowienia skarżący wniósł sprzeciw wskazując, że dochód w wysokości 2.314,19 zł netto dla ośmioosobowej, wielodzietnej i wielopokoleniowej rodziny jest wystarczającym dowodem na uznanie, że rodzina żyje w ubóstwie. Skarżący zarzucił również, że nie wzięto pod uwagę jego przewlekłej choroby, która faktycznie uniemożliwia mu pracę (k. 24-26, 29, 33, 34-35 akt sądowych).
WSA w Warszawie odmawiając przyznania prawa pomocy wskazał na regulacje wynikające z art. 243 § 1 i nast. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa). Wyjaśnił przy tym, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.
Sąd wskazał na pogląd ukształtowany w doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych, że prawo pomocy winno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
Zdaniem Sądu I instancji, opartym na treści oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy i treści załączonych do niego dokumentów źródłowych, skarżący, jak i jego rodzina nie żyją w ubóstwie.
Z akt sprawy wynika, że rodzina skarżącego utrzymuje się z emerytur rolniczych rodziców skarżącego, a dochód ten nie podlega egzekucji sądowej, czy administracyjnej i jako dochód wolny od jakichkolwiek zajęć jest wypłacany w pełnej wysokości. Skarżący pobiera zasiłki rodzinne w łącznej wysokości 643 zł, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, czwórką dzieci (w tym trojgiem małoletnich) i rodzicami skarżącego. Zamieszkują oni w domu o powierzchni 200 m2 stanowiącym ich własność. Skarżący wraz z żoną prowadzoną gospodarstwo rolne o powierzchni 10,8845 ha, w tym 1,6 ha lasu, które według oświadczenia wnioskodawcy nie przynosi dochodów, a zebrane plony konsumowane są w całości przez rodzinę.
Z oświadczenia skarżącego wynika, że jest osobą chorą i nie może wykonywać ciężkiej pracy, nie przedstawił jednak żadnych dokumentów potwierdzających obecny stan zdrowia, mimo ich wykazania jako załączniki do formularza PPF. Przedstawione do analogicznego wniosku w innych sprawach skarżącego kserokopie badań i zaświadczeń lekarskich z lat 2007 i 2012 świadczą jedynie o tym, że skarżący cierpiał na pewne dolegliwości zdrowotne, leczył się i rehabilitował, nie obrazują jednak aktualnego stanu zdrowia. W stosunku do skarżącego, w stosunku do jego żony i najstarszej córki nie wydano orzeczeń o całkowitej, czy też częściowej niezdolności do pracy.
Tym samym skoro prowadzone przez nich gospodarstwo rolne nie przynosi dochodów i nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy, to brak jest przeszkody do poszukiwania przez nich innych źródeł zarobkowania. Posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyłącza w zasadzie możliwość przyznania prawa pomocy. Sąd ocenił, że wnioskodawca posiada gospodarstwo rolne, którym może rozporządzać w sposób przynoszący mu dochody, np. wykorzystywać w produkcji rolnej, jak również wydzierżawić, czy też obciążyć.
Sąd stwierdził, powołując się na pogląd wyrażany w orzecznictwie, że niewykorzystywanie posiadanego majątku w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych.
W realiach rozpoznawanej sprawy ocena sytuacji materialnej skarżącego obejmować winna zatem również możliwości uzyskiwania dochodów przez członków rodziny pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, które jak wykazano wyżej, nie są w pełni wykorzystane.
Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Brak uzyskiwania jakichkolwiek dochodów z posiadanego gospodarstwa rolnego, nie jest samoistną podstawą do przyznania prawa pomocy.
Sąd podniósł, że skarżący od lat realizuje swoje konstytucyjne prawo dostępu do informacji na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (t.j. Dz.U. z 2014 r., poz. 782 ze zm.), co w ocenie Sądu, wynikającej z analizy niniejszej sprawy, jak i wcześniejszych spraw, w których stroną był W. S., wynika, że posiada on zdolność do jasnego i precyzyjnego formułowania swoich żądań i uzasadnia je przez dokładne wskazywanie przepisów prawa, do których organ winien się zastosować.
Okoliczność ta, zdaniem Sądu, świadczy zatem o tym, że nie jest pozbawiony możliwości samodzielnego działania, a przedmiotowa sprawa, która zawisła przed Sądem, nie jest sprawą przekraczającą możliwości samodzielnego działania skarżącego, jak również poniesienia przez niego kosztów postępowania.
Skoro skarżący decyduje się na prowadzenie sprawy na drodze sądowej, to winien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i przez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych skarżący sobie nie zapewnił i - we własnej ocenie - ich nie posiada, to okoliczność ta nie powoduje, że prawo pomocy należy mu przyznać.
Posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, a na pewno w zakresie całkowitym, zważywszy, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nie przynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie koszty te ponieść (k. 38-43 akt sądowych).
Zażalenie na to postanowienie wywiódł W. S.. Wniósł o uchylenie tego postanowienia w całości i przyznanie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem (k. 48 akt sądowych).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie
Prawidłowo Sąd I instancji wyjaśnił, że prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego (art. 244 § 1 ppsa). Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 ppsa). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, radcy prawnego (§ 2 art. 245 ppsa). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże - że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Sąd I instancji trafnie zwrócił uwagę powołując się na literaturę przedmiotu, że ustawodawca określenia "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 i 2 ppsa.
Słusznie WSA W Warszawie wskazał, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym winno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wielość spraw sądowych, wszczynanych przez skarżącego (cbosa), przemawia za przyjęciem, że nadużywa on prawa procesowego.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ppsa, orzekł jak w sentencji postanowienia.