Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 9 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Gl 687/15 Wojewódzki Sąd Administracyjnego w Gliwicach odmówił M. J. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Mając na uwadze podstawy prawne udzielenia prawa pomocy wskazane w art. 245 oraz art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") oraz cel, któremu służy ta instytucja prawna Sąd uznał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie dawał podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku w utrzymaniu swojej rodziny. Z nadesłanych przez skarżącą dokumentów wynikało, iż łączny dochód netto w jej rodzinie wynosi 3600 zł. Kwota ta uwzględnia już zadeklarowane przez stronę średnie miesięczne wydatki na prowadzenie gospodarstwa rolnego w wysokości 1600 zł. Obliczając dochód Sąd nie brał pod uwagę uzyskiwanych dopłat bezpośrednich do prowadzonego gospodarstwa rolnego przyjmując wyjaśnienie skarżącej, że kwota ta w całości została przeznaczona na wydatki związane z prowadzonym gospodarstwem.
Stałe, miesięczne wydatki przeznaczane na utrzymanie rodziny skarżącej oscylują około kwoty 1200 zł. Sąd zauważył, że koszty spłacania kredytu obrotowego nie zostały dodane do stałych miesięcznych wydatków bowiem fakt zaciągania przez skarżącą wysokich zobowiązań prywatnych, nie może uzasadniać zwolnienia z zobowiązań publicznoprawnych kosztem podatników. Ponadto z charakteru kredytu obrotowego wynikało, iż jest on udzielany na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej lub rolniczej.
Sąd podkreślił, że z zestawienia dochodów i wydatków rodziny skarżącej wynika, że po opłaceniu stałych miesięcznych wydatków skarżącej zostaje kwota około 2000 - 2400 zł. Po odjęciu opłaty za przekroczenie kwoty indywidualnej dla dostawcy mleka rozbitej na 12 miesięcy, czyli po 200 zł, kwota pozostająca skarżącej na utrzymanie rodziny wynosi około 2200 zł. Jest to kwota pozwalająca na utrzymanie rodziny pomimo poniesienia kosztów sądowych zwłaszcza, że wpis od skargi w niniejszej sprawie wynosi 100 zł.
Sąd zauważył, że dokonanej przez niego oceny nie zmieniał fakt, że mąż skarżącej jest osobą zaliczoną do znacznego stopnia niepełnosprawności.
W piśmie z dnia [...] listopada 2015 r. skarżąca wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu bowiem nie stać ją na jego opłacenie. Kolejny raz skarżąca wskazała, że jej mąż jest osobą niepełnosprawną, ona także leczy się od 20 lat na przewlekłe choroby (e. i g.). Koszty leczenia obojga małżonków, w tym dojazdy do lekarza do C. oraz zakup leków stanowią znaczne obciążenie domowego budżetu. Wskazała, że gospodarstwo, które prowadzi to grunty V i VI klasy ziemi. Tegoroczna susza wyrządziła ogromne straty w uprawach i łąkach, co spowodowało konieczność zakupienia paszy dla bydła mlecznego, by przeżyło do lata 2016 r. – w październiku 2015 r. poniosła koszt 3091 zł, otręby 780 zł. Podkreśliła, że konieczny jest jeszcze jeden taki zakup.
W związku z powyższym małżonkom w listopadzie i grudniu zostało na przeżycie 450 zł. Zarządzeniem z dnia 16 grudnia 2015 r. Sąd po wcześniejszym wezwaniu skarżącej do sprecyzowania charakteru powyższego pisma i odpowiedzi na to wezwanie z dnia [...] grudnia 2015 r. uznał, iż pismo to stanowi zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 9 listopada 2015 r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Przesłanki przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, określa z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: P.p.s.a.), zgodnie z którym następuje to gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić przez złożenie przez wnioskodawcę szczegółowego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym, a także przez przedstawienie innych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego i jego rodziny. Ocena, czy takie okoliczności zachodzą należy natomiast do sądu. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca aktualnie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów zainicjowanych postępowań sądowych, sąd może przyznać prawo pomocy, jeżeli uzna, że zachodzi taka potrzeba, nie ma natomiast bezwzględnego obowiązku uwzględnienia każdego żądania strony.
Podkreślić należy, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Korzystanie z takiej instytucji powinno mieć zatem miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, strona poprzez swoje działanie powinna zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością oraz zapewnić sobie środki na ten cel. Skoro skarżąca środków tych nie zabezpieczyła i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy.
Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy (postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1537/15 dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową skarżącej, Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie zadeklarowany dochód osiągany przez skarżącą nie jest znaczny. Zwrócić jednak należy uwagę na fakt, że wykazany dochód na który składa się renta rolnicza skarżącej w kwocie 583,57 zł, emerytura jej męża w wysokości 2123,86 zł oraz szacunkowy dochód ze sprzedaży mleka od hodowanego bydła mlecznego w kwocie około 2600 zł daje podstawy sądzić, że rodzina złożona z dwóch osób dysponuje co miesięcznym dochodem w wysokości około 5200 zł. Nie wliczając do tego dopłat bezpośrednich ze środków UE w kwocie 12129,72 zł, które przeznaczane są w całości według oświadczenia skarżącej na zakup nawozów mineralnych, paliwa ON oraz na środki ochrony roślin. Skarżąca wskazała wydatki: ubezpieczenie męża 132,90 zł/mc, leki męża 200 zł/mc, podatek lokalny 170 zł (na rok), ubezpieczenie gospodarstwa 882 zł (na rok), drewno na opał 1000 zł (na rok), energia elektryczna 340 zł/mc, węgiel 3050 zł (na rok), wywóz odpadów komunalnych 126 zł/mc, ścieki 32,40 zł/mc, usługi telekomunikacyjne 124,89 zł/mc, pasza dla bydła 780 zł (na rok), kwota 2460,40 zł za przekroczenie przysługującej kwoty indywidualnej dostaw mleka (na rok).
W ujęciu miesięcznym suma wykazanych zobowiązań to około 1650 zł. Doliczając do tego leki skarżącej w kwocie zbliżonej do wydatków niepełnosprawnego męża 200 zł wychodzi 1850 zł. Odliczając to od wykazanego dochodu w kwocie około 5200 zł do zadysponowania pozostaje kwota 3350 zł.
Ponadto należy podkreślić, iż podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Argumentem za przyznaniem prawa pomocy nie może być też fakt zaciągnięcia przez wnioskodawcę kredytu obrotowego i spłaty rat miesięcznych. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o przyznaniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dbałość o płynność finansową i regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnym, np. wpisu sądowego. Zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1146/15, niepubl.).
Mając także na uwadze podniesione w zażaleniu szczególne okoliczności w jakich znalazło się gospodarstwo rolne prowadzone przez skarżącą w wyniku zdarzenia losowego suszy w 2015 r. co wiązało się z dodatkowymi zakupami paszy dla zwierząt na kwotę 3091 zł, uznać należy, że wydatek ten ma charakter wyjątkowy. Skarżąca dysponując nadwyżką środków finansowych, co miesiąc 3350 zł, zdaniem NSA, była w stanie wygospodarować tę kwotę, jako zabezpieczenie na wypadek niespodziewanych wydatków i ponieść ten koszt bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Jednocześnie należy zauważyć, że ocenę, czy sytuacja materialna wnioskodawcy ubiegającego się o zwolnienie z kosztów sądowych kwalifikuje do udzielenia prawa pomocy poprzez zwolnienie z tego obowiązku, trzeba odnieść do kwoty jaką aktualnie zobowiązany jest on ponieść. W niniejszej sprawie wpis od skargi wynosi 200 zł. Mając na uwadze wysokość dochodów skarżącej należy uznać, że przy dołożeniu należytej staranności w gospodarowaniu domowym budżetem i przy poczynieniu w nim stosownych oszczędności będzie możliwe wyasygnowanie tej kwoty na uiszczenie wpisu bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i męża.
W takiej sytuacji należało uznać, że zasadnie Sąd I instancji zaskarżonym postanowieniem odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.