Postanowienie NSA z 10 stycznia 2017 r., I OZ 1968/16

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 10 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J.L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 września 2016 r. sygn. akt VIII SA/Wa 583/15 w zakresie prawa pomocy

Sprawa

w sprawie ze skargi J.L. na czynności kontrolne inspektorów Państwowej Inspekcji Pracy postanawia oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Małgorzata Borowiec przewodniczący

Uzasadnienie

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 8 grudnia 2015 r. sygn. akt I OZ 1588/15 oddalił zażalenie J.L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 września 2015 r. sygn. akt VIII SO/Wa 15/15 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w niniejszej sprawie.

W dniu 13 maja 2016 r. J.L. zwrócił się z kolejnym wnioskiem do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że nie osiąga stałego dochodu, podejmuje jedynie prace dorywcze, z których osiąga dochód w wysokości od 100 do 600 zł miesięcznie. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i małoletnim synem. Ponadto podał, iż nie posiada żadnego majątku, tj. nieruchomości, ruchomości, środków pieniężnych, ani żadnych przedmiotów o znaczącej wartości. Jednocześnie stwierdził, iż formalnie nie ma gdzie mieszkać i obecnie przebywa u rodziców żony. Aktualnie leczony jest [...].

Odpowiadając na wezwanie Sądu z dnia 17 czerwca 2016 r. skarżący złożył kserokopie: 1) pisma skierowanego do urzędu skarbowego (bez prezentaty), z którego miałby wynikać powód braku zeznań podatkowych za lata 2014 – 2015, 2) karty diagnostyki i leczenia [...], 3) decyzji o ustaleniu prawa do zasiłku rodzinnego w wysokości 89 zł oraz decyzji o ustaleniu prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko w wysokości 500 zł, 4) wyciągu z księgi wieczystej dla nieruchomości stanowiącej własność jego matki.

Postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2016 r. sygn. akt VIII SA/Wa 583/15 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Pismem z dnia 9 września 2016 r. J.L. złożył sprzeciw od w/w postanowienia z dnia 9 sierpnia 2016 r. Wskazał na trudną sytuację życiową, materialną i bytową, a w szczególności na zły stan zdrowia. Stwierdził m.in., iż ciągle szuka pracy, ale ze względu na stan zdrowia (leczenie powypadkowe oraz wykryta choroba [...]) nie może podjąć pracy fizycznej. Ponadto nie jest w stanie przedłożyć rachunków za gaz, czy prąd, gdyż obecnie mieszka u różnych członków rodziny lub obcych ludzi. Nie ma oszczędności, a jego rodzina żyje na granicy ubóstwa. Na potwierdzenie powyższego wskazał, iż żona otrzymała "podwójne becikowe", pomoc społeczną w formie zasiłku rodzinnego na dziecko oraz świadczenie wychowawcze w ramach programu "500 +".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 15 września 2016 r. sygn. akt VIII SA/Wa 583/15 przyznał J.L. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 marca 2016 r., natomiast w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy co do obowiązku uiszczania kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podał, że instytucja przyznania prawa pomocy jest rozwiązaniem szczególnym i powinna być stosowana przede wszystkim wobec osób bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, tj. takich, które pozbawione są zupełnie środków do życia lub posiadają środki tak niewielkie, że nie wystarczają one na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Z dokonanych, na podstawie złożonych oświadczeń, ustaleń wynika, że skarżący aktualnie nie ma środków finansowych na poniesienie w/w opłaty sądowej, która stanowi kwotę 100 zł. Obecnie jego dochodami są głównie środki finansowe przyznawane w ramach pomocy społecznej, tj. zasiłek rodzinny w kwocie 89 zł oraz świadczenie wychowawcze na dziecko w kwocie 500 zł. Ponadto nie ma jakichkolwiek oszczędności ani majątku, który mógłby zostać spieniężony. Nie dysponuje też innymi możliwościami pozyskania środków finansowych na pokrycie opłat sądowych. Z powyższych względów Sąd pierwszej instancji uznał, że aktualna sytuacja majątkowa skarżącego uzasadnia, że spełnił on przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 marca 2016 r. W pozostałym zakresie wniosek podlega oddaleniu, bowiem trudno przesądzać i zakładać, że sytuacja finansowa skarżącego nie ulegnie w przyszłości zmianie.

Powyższe postanowienie z dnia 15 września 2016 r. stało się przedmiotem zażalenia J.L. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, wnosząc o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej w skrócie "P.p.s.a."), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554).

Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu orzeczeń zapadłych w niniejszej sprawie oraz argumentów skarżącego i złożonych przez niego oświadczeń i dokumentów, należy stwierdzić, iż zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyznał J.L. w rozpoznawanej sprawie prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 marca 2016 r., natomiast w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy co do obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Na obecnym etapie postępowania nie ma bowiem kolejnych kosztów sądowych, które skarżący miałby ponieść. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie dnia 3 marca 2016 r., odrzucające zażalenie na postanowienie z dnia 7 stycznia 2016 r., odrzucające skargę kasacyjną od postanowienia z dnia 4 września 2015 r. o odrzuceniu skargi J.L. na czynności kontrolne inspektorów Państwowej Inspekcji Pracy. Należy podkreślić, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy dotyczył wyłącznie zwolnienia od kosztów sądowych, zaś postanowienie o odrzuceniu skargi jest prawomocne.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł, jak w postanowieniu.