Uzasadnienie
A.M.S. pismem z dnia 23 grudnia 2017 r. wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia [..] listopada 2017 r., znak: [..], którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Miasta D. z dnia [..] sierpnia 2017 r., nr [..] ustalającą, w punkcie pierwszym, że wypłacone świadczenie z tytułu zasiłku stałego z pomocy społecznej, tj. kwota [..] zł miesięcznie za okres od dnia [..] grudnia 2016 r. do dnia [..] stycznia 2017 r. wynikająca z decyzji z dnia [..] grudnia 2016 r., nr [..] jest kwotą nienależnie wypłaconą, w punkcie drugim ustalającą termin zwrotu powyższego świadczenia w ten sposób, że łączna kwota za 2 miesiące, tj. [..] zł winna być zwrócona w terminie do dnia 30 listopada 2017 r.
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 16 stycznia 2018 r., sygn. akt: II SA/Rz 62/18, którego odpis doręczono skarżącej w dniu 1 lutego 2018 r., wezwano skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia [..] listopada 2017 r., znak: [..].
Pismem z dnia 6 lutego 2018 r. A.M.S. na powyższe zarządzenie złożyła zażalenie, podnosząc, że zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz.U. z 2017 r., poz. 1369) nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie należało uwzględnić. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia [..] listopada 2017 r., znak: [..] została wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz.U. z 2017 r., poz. 1257) oraz art. 98 w związku z art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2017 r., poz. 1769 ze zm.), a więc w sposób oczywisty dotyczy ona spraw z zakresu pomocy i opieki społecznej, o których mowa w art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.
Podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie sądowym istnieją rozbieżności co do traktowania spraw dotyczących zwrotu nienależnie pobranych świadczeń jako spraw z zakresu pomocy i opieki społecznej.
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnym nie podziela stanowiska wyrażonego w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2017 r., sygn. akt: I OZ 1170/17, w którym uznano, że sprawa ustalenia świadczeń za nienależnie pobrane i sprawa zobowiązania do zwrotu tego rodzaju świadczeń jest sprawą prawidłowości przyznania środków pieniężnych, warunkującą egzekucję nienależnego świadczenia, nie zaś sprawą udzielenia pomocy czy opieki społecznej, i z tego powodu skarga na decyzję ustalającą świadczenie za nienależnie wypłacone i zobowiązującą do zwrotu tego świadczenia podlega wpisowi. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu tym przyjął, że wyjątkowość zwolnień od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych ustanowiona w art. 239 pkt 1 lit a p.p.s.a. wyklucza prawidłowość zwolnienia od kosztów w sprawach dotyczących uznania świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (rodzinnych). Punktem wyjścia dla tego poglądu było uznanie, że celem postępowania ustalającego świadczenie za nienależnie pobrane i decyzja o konieczności zwrotu takiego świadczenia jest prawidłowość wysokości przyznanych środków pieniężnych, a nie "zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych osób i rodzin oraz umożliwienie im bytowania w warunkach odpowiadających godności człowieka, a także zapobieganie powstawaniu trudnych sytuacji życiowych, których osoby i rodziny nie są w stanie same pokonać", przy czym Sąd nie zanegował, że katalog zwolnień określony w art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie obejmuje wyłącznie spraw dotyczących świadczeń, o których mowa w ustawie o pomocy społecznej i zauważył, że pojęcie spraw z zakresu pomocy i opieki społecznej jest pojęciem szerszym.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpatrującego niniejszą sprawę należy uwzględnić zarówno literalną, jak i celowościową wykładnię przepisu art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. prowadzącą do stwierdzenia, że sprawy "z zakresu" pomocy i opieki społecznej obejmują także sprawy, w których kwestionowana jest prawidłowość przyznania praw i zobowiązanie do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Decyzja uznająca świadczenie, przyznane w oparciu o przepisy ustawy o pomocy społecznej, za nienależnie pobrane i zobowiązująca do zwrotu świadczenia, modyfikuje w sposób istotny sytuację prawną strony, której świadczenie wcześniej zostało przyznane. Nie ma więc żadnych podstaw, aby zwolnieniu od kosztów sądowych podlegały wyłącznie skargi na decyzje odmawiające przyznania świadczeń, a odmiennie traktowane były decyzje podważające prawidłowość ustalonego świadczenia i zobowiązujące stronę do jego zwrotu. Sprawy te mają bowiem swoje źródło w przepisach z zakresu pomocy i opieki społecznej.
Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszej sprawie uznał zatem, że pojęciem spraw z zakresu pomocy i opieki społecznej użyte w art. 239 § 1 pkt 1 lit a p.p.s.a., są objęte sprawy, w których istotą jest uprawnienie skarżącego do wniesienia skargi na działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w oparciu o przepisy dotyczące pomocy i opieki społecznej i przychylając się do stanowiska, że każda sprawa sądowoadministracyjna mająca swoje źródło w przepisach z zakresu pomocy i opieki społecznej, kwalifikuje się do ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych po stronie skarżącej (por. pos. NSA z dnia 6 lutego 2018 r., sygn. akt: I OZ 63/18 – I OZ 68/18, z dnia 8 lutego 2018 r., sygn. akt: I OZ 69/18 – I OZ 77/18). Pogląd ten oddaje w pełni stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w uchwale z dnia 23 maja 2016 r., sygn. akt: II GPS 2/15.
Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny w wyniku zażalenia skarżącej uchylił zarządzenie Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 16 stycznia 2018 r., sygn. akt: II SA/Rz 62/18, w oparciu o przepisy art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 i art. 198 p.p.s.a.