Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 10 marca 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 1461/13, po rozpoznaniu wniosku E. Ł. i T. Ł., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy podali, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe wraz z pełnoletnią córką. Źródłem dochodów rodziny jest emerytura skarżącego w wysokości 2050 zł miesięcznie. Skarżąca pozostaje na utrzymaniu męża, podobnie jak ich córka, która jest osobą bezrobotną. Wnioskodawcy są współwłaścicielami domu o pow. 80 m2, nieruchomości rolnej o pow. 0,3250 ha oraz trzech działek.
Pismami z dnia 27 listopada 2013 r. wezwano wnioskodawców do złożenia w terminie 14 dni dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń, potwierdzających ich stan majątkowy i dochody. Skarżący nie nadesłali żądanych wyjaśnień.
Postanowieniem z dnia 3 stycznia 2014r., referendarz sądowy odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia wnioskodawcy podnieśli m. in., że na urzędowym formularzu PPF ujawnili pełne dane na temat ich sytuacji majątkowej. Wskazali także, że są osobami starszymi i ciężko im "chodzić po urzędach" w celu załatwienia zbędnych, ich zdaniem dokumentów.
Kolejnym zarządzeniem z dnia z dnia 28 stycznia 2014 r. skarżący zostali wezwani do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy – w terminie 7 dni - poprzez nadesłanie wyciągów z rachunków bankowych, oświadczenia w sprawie wydatków ponoszonych na utrzymanie, dokumentu potwierdzającego wysokość dochodu skarżącego oraz zaświadczeń z właściwego urzędu pracy, potwierdzających status E. Ł. i J. Ł. jako osób bezrobotnych.
Termin do złożenia żądanych informacji i dokumentów upłynął w dniu 12 lutego 2014 r. Skarżący w wymaganym terminie nie uzupełnili wniosku.
W ocenie Sądu pierwszej instancji skarżący nie wykazali, że spełniają przesłanki uprawniające do zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Skarżący zobowiązani byli do wykazania, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Zdaniem Sądu zasadne było wezwanie skarżących do uzupełnia wniosku w celu szczegółowego zbadania ich sytuacji majątkowej. Przedłożenie przez wnioskodawców żądanych dokumentów i oświadczeń pozwoliłoby nie tylko na weryfikację dochodów wskazanych przez nich w rubryce 10 formularza PPF ale także potwierdziłoby ewentualną, trudną sytuację materialną, w jakiej skarżący i ich córka się znajdują. Ustaleniu relacji miesięcznych wpływów do wysokości ich niezbędnych obciążeń służyło zobowiązanie skarżących do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych, a także oświadczeń dotyczących wydatków ponoszonych na bieżące utrzymanie. Skarżący nie udzielili jakichkolwiek informacji w tym zakresie. Natomiast z uzasadnienia sprzeciwu wynika, że skarżący rachunek bankowy (lub rachunki bankowe) posiadają, bowiem wskazali, że w tej spawie musieliby się udać do banku w Warszawie.
Sąd podkreślił, że rzetelne zbadanie rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawców jest obowiązkiem Sądu (art. 255 p.p.s.a.). Ponadto zdobycie wymaganych dokumentów nie wymagało nadzwyczajnego wysiłku. Wzywanie do nadesłanie takich dokumentów jak wyciągi z rachunków bankowych, potwierdzenia wysokości dochodu, zaświadczenia z urzędu pracy, jest standardowo wykonywane przez Sąd w sprawach, w których strona wnosi o przyznanie prawa pomocy, bowiem Sąd jest zobowiązany do rzetelnego zbadania sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Sam wiek (skarżąca 61 lat, skarżący 67 lat) nie stanowi przeszkody w załatwieniu spraw urzędowych, a innych przyczyn, obiektywnie utrudniających uzyskanie dokumentów, skarżący nie wskazali.
Ponadto skarżący prowadzą gospodarstwo domowe w pełnoletnią córką, której wezwanie także dotyczyło (w zakresie złożenia zaświadczenia z urzędu pracy). Ponadto wymienienie miesięcznych wydatków ze wskazaniem ich wysokości, nie wymagało zdobywania jakichkolwiek dokumentów, bowiem Sąd wezwał do złożenia oświadczenia w tym zakresie.
W podsumowaniu Sąd stwierdził, że skoro skarżący nie uzupełnili wniosku o przyznanie prawa pomocy, to tym samym nie wykazali, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania.
Z tych względów Sąd Wojewódzki, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
E. i T. Ł. w zażaleniu na powyższe postanowienie podnieśli, że w swoim sprzeciwie od postanowienia referendarza podali pełne dane o ich stanie majątkowym, a żądanie dodatkowych danych przez Sąd było zbędne.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - zwanej dalej "p.p.s.a.") stronie może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeśli wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.).
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach.
Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy rozstrzygnięcie sądu zależy zasadniczo od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Uwzględniając dane zawarte we wniosku należy stwierdzić, że zasadnie zobowiązano skarżących do przedstawienia dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących ich stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga to, że w wezwaniu skierowanym do skarżących skonkretyzowane zostały dokumenty i dane, które winni uzupełnić. Tymczasem skarżący, w odpowiedzi na wezwanie nie przedstawili żądanych dokumentów jak również nie wyjaśnili istotnych kwestii dotyczących ich sytuacji majątkowej. Trafnie więc uznał Sąd I instancji, że skarżący w istocie uniemożliwili weryfikację swojej sytuacji majątkowej z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, o których stanowi art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Trafnie przy tym ocenił Sąd Wojewódzki, że podeszły wiek wnioskodawców nie uzasadniał pozostawienia wezwania bez odpowiedzi.
Wskazać trzeba, że w zażaleniu w sposób nieuprawniony zarzucono Sądowi "nadgorliwość", w sytuacji gdy obowiązkiem Sądu przy rozpoznaniu wniosku o prawo pomocy było rzetelne ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego wnioskodawców.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Stąd też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Z tych środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010 r., II FZ 31/10).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że wnioskodawcy nie wykazali w przekonujący sposób, że znajdują się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ich do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z przyczyn leżących po stronie wnioskodawców, niemożliwe okazało się ustalenie ich rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Rzeczą skarżących było rzetelne wykazanie wszystkich istotnych danych co do sytuacji majątkowej. Niedokonanie tego mimo wezwania Sądu musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy.
Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 w zw. z art.197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.