Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 12 lutego 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1713/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. K. – R. na postanowienie Prezesa IPN w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia żądanej treści. W trakcie postępowania Helsińska Fundacja Praw Człowieka została dopuszczona do udziału w charakterze uczestnika. W piśmie z dnia 17 lutego 2009 r. zwróciła się do Sądu z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia powyższego wyroku.
Zarządzeniem z dnia 18 lutego 2009 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wezwał wnioskodawcę do uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia w/w wyroku w kwocie 100 zł. Warunki uiszczenia oraz wysokość opłaty kancelaryjnej ustalono na podstawie art. 234 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w związku z § 2 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2192).
W dniu 27 lutego 2009 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka wniosła zażalenie na powyższe zarządzenie zarzucając naruszenie art. 2, art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, a ponadto art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, poprzez naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego, zasady równości, a przede wszystkim prawa do sądu i rzetelnego procesu opierającego się między innymi na zasadzie równości stron oraz wniosła o jego uchylenie. W ocenie wnioskodawcy, wymóg uiszczenia opłaty kancelaryjnej w kwocie 100 zł stanowi nadmierne i niczym nieuzasadnione obciążenie mogące prowadzić do zamknięcia drogi do rozpoznania sprawy przed Naczelny Sądem Administracyjnym, jako Sądu drugiej instancji.
Ponadto wymóg ten narusza zasadę równości, gdyż z jednej strony nie jest znany innym procedurom (karnej i cywilnej), a z drugiej strony obciąża strony i uczestników tylko w przypadku oddalenia skargi. Nigdy nie obciąża organu administracji publicznej, bowiem w przypadku uwzględnienia skargi, a więc przegranej organu, uzasadnienie jest doręczane przez Sąd z urzędu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zawiera usprawiedliwionej podstawy.
Przede wszystkim należy wskazać, iż w świetle art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - zwanej dalej P.p.s.a.) zasadą obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest obciążenie kosztami sądowymi (tj. opłatami sądowymi, takimi jak wpis i opłata kancelaryjna) tego podmiotu, który wnosi pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Opłacie kancelaryjnej podlegają pisma, zawierające żądania dokonania przez Sąd określonych czynności (np. doręczenia i sporządzenia uzasadnienia wyroku - art. 234 P.p.s.a., stwierdzenia jego prawomocności lub wydania dokumentów - art. 235 P.p.s.a.). Konieczność pokrycia wydatków jest związana z wystąpieniem do Sądu z wnioskiem o podjęcie określonej czynności połączonej z wydatkami.
Zgodnie zaś z art. 234 § 2 P.p.s.a., jeżeli odpis orzeczenia z uzasadnieniem sporządzany jest na wniosek, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie na mocy art. 141 § 2 P.p.s.a., opłatę kancelaryjną pobiera się przy zgłoszeniu wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia i jego doręczenia w kwocie 100 zł zgodnie z treścią § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. Nr 221, poz. 2192). Jeżeli opłata nie została uiszczona, przewodniczący zarządza ściągnięcie jej od strony, która złożyła wniosek.
Powyższego obowiązku nie mają tylko podmioty ustawowo zwolnione od kosztów sądowych (art. 239 P.p.s.a.) lub te, które uzyskały prawo pomocy obejmujące takie zwolnienie (art. 241 - 245 P.p.s.a.).
Należy wskazać, iż w niniejszej sprawie, Helsińska Fundacja Praw Człowieka prawidłowo została wezwana do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł, bowiem zgodnie z generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego, każda strona postępowania powinna ponieść koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, w tym również opłatę kancelaryjną za odpis orzeczenia z uzasadnieniem, sporządzonym w wyniku zgłoszonego wniosku z dnia 17 lutego 2009 r. Ponadto skoro wnioskodawca nie uzyskał dotychczas zwolnienia od kosztów sądowych i nie przysługuje mu takie zwolnienie z mocy prawa, to wezwanie do uiszczenia opłaty kancelaryjnej było zgodne z obowiązującymi przepisami. Również wnioskodawca nie podniósł żadnych zarzutów dotyczących ustalenia kwoty opłaty kancelaryjnej ani zasad jej ustalania.
Odnosząc się do zarzutu, iż pobieranie opłaty narusza zasadę prawa do sądu należy uznać go za chybiony, gdyż odpis wyroku oddalającego skargę doręcza się stronie niezależnie od tego czy strona uiściła opłatę czy nie. Bowiem jedyną konsekwencją w przypadku jej nieuiszczenia jest zarządzenie o ściągnięciu w drodze egzekucji, które powinno być poprzedzone wezwaniem do wpłacenia należnej kwoty. Od zasady określonej w art. 220 § 1 P.p.s.a., iż Sąd nie podejmuje żadnych czynności, zanim nie zostanie uiszczona należna opłata zrobiono wyłom i wyłączono możliwość pozostawienia nieopłaconego wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku bez rozpoznania, nawet jeśli został złożony przez profesjonalnego pełnomocnika – adwokata i radcę prawnego w przypadku, gdy nie jest doręczany z urzędu. Właśnie to przyjęte rozwiązanie jest wyrazem ochrony prawa do Sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) w postaci umożliwienia złożenia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, gdyż w świetle art. 177 § 1 P.p.s.a. nieotrzymanie przez stronę orzeczenia wraz z uzasadnieniem pozbawia ją prawa do wniesienia skargi kasacyjnej i uruchomienia kontroli drugoinstancyjnej (por. post. NSA z 7 lipca 2004 r. sygn. akt GZ 25/04, ONSAiWSA 2005 r., nr 1, poz. 12).
Co do zarzutu, iż taka opłata stanowi znaczne i nieuzasadnione obciążenie Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, iż strona może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych, do których zaliczana jest opłata kancelaryjna, jeżeli nie jest w stanie ich ponieść, również może, w myśl § 7 ust. 1 w zw. z § 6 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dna 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu umarzania, odraczania i rozkładania na raty oraz cofania odroczenia lub rozłożenia na raty nieuiszczonych należności sądowych orzeczonych w postępowaniu przed sądem administracyjnym (Dz. U. Nr 221, poz. 2194) wystąpić do Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który orzekał w pierwszej instancji, lub do dyrektora administracyjnego tego Sądu z wnioskiem o odroczenie, rozłożenie na raty lub umorzenie należności sądowej, jaką jest nieuiszczona opłata kancelaryjna.
Ponadto nie można uznać zarzutu naruszenia zasady równości, ponieważ jeśli organ przegrywa sprawę to ponosi on w całości koszty postępowania. Utrzymanie w postępowaniu przed sądami pierwszej instancji rozwiązania wyraźnie preferującego interesy tylko jednej ze stron – skarżącego, jest wyrazem uwzględnienia funkcji sądów administracyjnych, którą jest kontrola działalności administracji publicznej z punktu zgodności z prawem. Strona składająca skargę może co najwyżej ponieść ujemne konsekwencje w postaci utraty wpisu, ewentualnie innych kosztów, nie jest natomiast obciążana dodatkowo kosztami, które mogła ponieść strona przeciwna – organ, dowodząc przed sądem swoich racji, gdyż przed Sądem pierwszej instancji nie obowiązuje zasada odpowiedzialności za wynik postępowania – zasada rezultatu, jak to ma miejsce przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (art. 203 i art. 204 P.p.s.a.).
Należy dodać, że jeśli organ wystąpi do Sądu o odpis wyroku wraz z uzasadnieniem, to również musi uiścić opłatę kancelaryjną.
Z powyższych przyczyn, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 i art. 198 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.