Postanowienie NSA z 2 kwietnia 2015 r., I OZ 283/15

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 2 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 11 lutego 2015 r. sygn. akt II SA/Lu 1214/13 w przedmiocie wniosku W.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego

Sprawa

w sprawie ze skargi W.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego postanawia oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Małgorzata Borowiec przewodniczący

Uzasadnienie

W dniu 14 listopada 2014 r. W.K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego. Z treści oświadczenia majątkowego skarżącego załączonego do wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że nie żyje on w ubóstwie. Gospodarstwo domowe prowadzi z żoną oraz teściową, która aktualnie znajduje się pod opieką jego dzieci. Źródłem utrzymania członków rodziny skarżącego są: jego emerytura w wysokości 2.084,53 zł, emerytura żony w wysokości 766,14 zł oraz emerytura teściowej w kwocie 1.285,86 zł. Skarżący jest ponadto właścicielem działki o pow. [...] m² zabudowanej domem jednorodzinnym o powierzchni [...] m² i budynkami gospodarczymi (warsztatem) o powierzchni [...] m², z którego w pełni korzystać nie może. Jest też współwłaścicielem w 1/12 części nieruchomości gruntowych ([...] działki) o pow. [...] m². Dysponuje również źródłem przychodu z tytułu wsparcia na zakup lekarstw z [...] Biura Emerytalnego w wysokości ok. 400-600 zł. Z akt sprawy sygn. I SA/Lu 969/14 wynika ponadto, że z dochodów gospodarstwa domowego skarżącego pokrywane są: rata kredytu hipotecznego w wysokości 1.659 zł, rata kredytu gotówkowego w banku [...] – 180 zł, rata kredytu gotówkowego [...] – 495 zł, karta kredytowa [...] – 70 zł, karta kredytowe [...] – 70 zł, karta kredytowa [...] – 50 zł, rata pożyczki [...] – 200 zł, rata pożyczki [...] – 200 zł, a ponadto podatek od nieruchomości (1.154 zł w roku 2014), media oraz zakup lekarstw.

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie postanowieniem z dnia 31 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Lu 1214/13 umorzył postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (pkt 1) oraz odmówił ustanowienia radcy prawnego (pkt 2).

Na skutek sprzeciwu skarżącego, w/w postanowienie utraciło moc, zaś sprawę rozpoznawał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, który postanowieniem z dnia 11 lutego 2015 r. sygn. akt II SA/Lu 1214/13 umorzył postępowanie w zakresie wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych (pkt 1) oraz odmówił przyznania skarżącemu pomocy prawnej z urzędu (pkt 2). W uzasadnieniu postanowienia podał, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skoro zatem na podstawie tego przepisu skarżący z mocy prawa zwolniony jest w niniejszej sprawie od ponoszenia kosztów sądowych w toku całego postępowania, to ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych czyni wniosek skarżącego w tym zakresie bezprzedmiotowym, co skutkowało umorzeniem postępowania na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a.

Odnosząc się natomiast do wniosku o ustanowienie radcy prawnego Sąd pierwszej instancji wskazał, że nie jest on uzasadniony, bowiem skarżący nie należy do kategorii osób ubogich, których prawo pomocy dotyczy. Porównanie dochodu pozostającego w gospodarstwie domowym skarżącego do wysokości minimalnego wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego ustanowionego z urzędu dowodzi, że skarżący ma realną możliwość poniesienia takich kosztów, bez narażenia siebie i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym na uszczerbek utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Przy tym posiadanie przez skarżącego majątku, a w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość przyznania mu pomocy prawnej z urzędu. Na ocenę zasadności złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ma wpływu to, że jest on obciążony spłatą kredytu hipotecznego i innych kredytów gotówkowych wobec banków. Utrwalone jest bowiem stanowisko, że kwestia spłacania zaciągniętych kredytów, czy pożyczek, jest indywidualną sprawą skarżącego i fakt ten nie może skutkować przeniesienia na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Fakt zaś udzielania skarżącemu kredytów przez instytucje finansowe świadczy o jego rzeczywistej kondycji finansowej, która opiera się na posiadaniu przez skarżącego odpowiedniej zdolności kredytowej. W ocenie Sądu z przytoczonych przez skarżącego faktów nie wynika, aby sytuacja materialna jego rodziny nie pozwalała aktualnie na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść kosztów zastępstwa procesowego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Powyższe postanowienie z dnia 11 lutego 2015 r. stało się przedmiotem zażalenia W.K. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z podjętego przez Sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcia.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Na wstępie zaznaczyć należy, że skarżący zakwestionował zaskarżone postanowienie w całości, tj. zarówno w zakresie pkt 1, w którym umorzono postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, jak i w zakresie pkt 2, w którym odmówiono mu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego lub adwokata.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii zwolnienia od kosztów sądowych wyjaśnić należy, że stosownie do art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Do takich spraw zalicza się niniejsza sprawa ze skargi W.K. Oznacza to, że w tych sprawach nie zachodzi konieczność rozpoznawania wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia tych kosztów z mocy ustawy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeżeli strona, pomimo ustawowego zwolnienia jej od kosztów sądowych, składa w tym zakresie wniosek o przyznanie prawa pomocy, zasadnym jest umorzenie takiego postępowania, gdyż stosownie do treści art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jest ono bezprzedmiotowe.

Przechodząc do rozpoznania zażalenia w zakresie, w którym kwestionuje ono postanowienie Sądu pierwszej instancji dotyczące odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, stwierdzić należy, iż zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący nie wykazał, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego z żoną oraz teściową nie dają bowiem podstaw do uznania, iż skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uwzględniając zatem nawet wskazane przez niego bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno zostać mu przyznane. Podkreślić również należy, iż podniesiona przez skarżącego okoliczność spłacania wielu zobowiązań kredytowych, nie może być uznana za mającą priorytet względem należnych Skarbowi Państwa kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny podziela wyrażany w judykaturze pogląd, że przedkładanie przez stronę należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi, nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lutego 2010 r. sygn. akt II FZ 55/10, publ. www.cbois.nsa.gov.pl).

Odnosząc się natomiast do twierdzenia skarżącego zawartego w zażaleniu, iż w innej sprawie jego wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpatrzony pozytywnie, wskazać należy, że w każdej sprawie sąd odrębnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o przyznanie prawa pomocy i nie jest on związany innymi orzeczeniami w tym zakresie.

W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika nie zasługiwał na uwzględnienie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.