Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 4 września 2009 r., sygn. akt I SA/Wa 723/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał B.N. prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata, którego wyznaczy Okręgowa Rada Adwokacka w Warszawie, oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych.
W dniu 30 grudnia 2013 r. (data prezentaty) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął ponownie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu wniosku skarżący wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Oboje małżonkowie są emerytami i inwalidami. Utrzymują się z emerytur w łącznej kwocie brutto 2.289 zł. Wnioskodawca posiada nieruchomość o pow. ok. 800 m2. Wskazał także, iż z uzyskiwanych dochodów ponosi miesięcznie wraz z żoną następujące wydatki: na mieszkanie 538 złotych, telefon komórkowy i internet 60 zł, energia elektryczna i gaz 200 złotych, lekarstwa 450 złotych. Ponadto oświadczył, że on i żona zaciągnęli spłacają miesięcznie pożyczki w ratach 150 zł i 120 zł oraz utrzymują samochód inwalidzki 50 zł. W rezultacie ich wydatki wynoszą 1570 zł.
Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 723/09 referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W złożonym sprzeciwie od powyższego orzeczenia skarżący wskazał, że w kwestionowanym postanowieniu mylnie wskazano, że wysokość emerytury jego żony wynosi 2.289 zł. Uzupełnił, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wymienił kosztów ubezpieczenia samochodu inwalidzkiego i jego eksploatacji – 20 zł miesięcznie.
Zarządzeniem z dnia 12 lutego 2014 r. Sąd wezwał wnioskodawcę do złożenia dokumentu potwierdzającego wysokość emerytur otrzymywanych przez członków gospodarstwa domowego oraz wykazu z posiadanych przez wnioskodawcę i jego żonę rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący oświadczył, że konta bankowego nie posiada. Ponadto wskazał, że łącznie z żoną otrzymują kwotę 2.265 zł tytułem emerytur. Do wniosku dołączył zestawienie transakcji na rachunku A.N., z którego wynika, że na dzień 4 lutego 2014 r., znajdowała się na nim łączna kwota 698,72 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 14 marca 2014 r. o sygn. akt I SA/Wa 723/09 odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych.
WSA wskazał w uzasadnieniu, że w niniejszej sprawie już raz Sąd rozpoznał wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 4 września 2009 r., sygn. akt I SA/Wa 723/09 (k – 85 akt sądowych) wniosek w zakresie ustanowienia adwokata został rozpoznany pozytywnie, natomiast w zakresie kosztów sądowych odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy.
Jak podał Sąd pierwszej instancji, skoro B.N. ma już przyznane prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, to brak jest podstaw do rozpoznawania w tym zakresie jego wniosku po raz kolejny. Natomiast w przypadku chęci zmiany ustanowionego pełnomocnika z urzędu wnioskodawca powinien wystąpić do właściwej Okręgowej Rady Adwokackiej ze stosownym wnioskiem.
Odnosząc się natomiast do żądania dotyczącego zwolnienia z kosztów sądowych WSA wskazał, iż wniosek ten nie mógł być uwzględniony.
Sąd pierwszej instancji podniósł, że rozpoznawane żądanie jest drugim wnioskiem złożonym w tej sprawie przez skarżącego, co powoduje, że ocena zasadności zwrócenia się do Sądu o zwolnienie od kosztów sądowych podlega rozważeniu przez pryzmat przesłanki zawartej w art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270), zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W przypadku przesłanki przyznania prawa pomocy, którą jest wykazanie, że składający wniosek nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), "zmianę okoliczności sprawy" odnosić należy do sytuacji finansowej wnioskodawcy, która wskazywać będzie na pogorszenie się możliwości finansowych składającego wniosek.
W złożonym ponownie wniosku skarżący nie wykazał, zdaniem WSA, aby zgłoszone żądanie zostało złożone wskutek zasadniczej zmiany jego sytuacji majątkowej. W swoim wniosku skarżący powołał wydatki gospodarstwa domowego w wysokości 1.570 zł, dodatkowo w sprzeciwie wskazał koszty utrzymania samochodu w kwocie 60 zł. Deklarowane wydatki stanowią łącznie kwotę 1.630 zł. Natomiast uzyskiwany w gospodarstwie domowym dochód stanowi kwotę 2.265 zł (oświadczenie z dnia 25 lutego 2014 r., k. 549 akt sadowych). Przy czym wnioskodawca posiada także majątek w postaci nieruchomości o pow. 800 m2.
Tymczasem w 2009 r., rozpoznając pierwszy, złożony w niniejszej sprawie, wniosek o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji ustalił, że skarżący wraz z żoną osiągał dochód 1.900 złotych, posiadał mieszkanie o pow. 56 m2 i udziały we współwłasności dwóch działek rolnych. Wnioskodawca wraz żoną miesięcznie ponosił wydatki stanowiące kwotę 1.110 zł.
Jak z powyższego wynika, wzrosły zarówno deklarowane dochody skarżących, jak i ponoszone przez nich wydatki. W powyższej sytuacji nie można było uznać, zdaniem WSA, że w sprawie wystąpiła sytuacja, do której nawiązuje art. 165 p.p.s.a.
Sąd ten podkreślił, że prawo pomocy z założenia ma gwarantować pomoc finansową ze strony Państwa dla osób, które pozostają w szczególnie trudnej sytuacji majątkowej. Analiza złożonego oświadczenia majątkowego wskazuje – zdaniem WSA – na to, że zarówno wnioskodawca jak i jego żona mają zabezpieczone potrzeby bytowe, uzyskują co miesiąc stały dochód. Nie można więc uznać, w ocenie WSA, że skarżący – nawet mimo ponoszenia deklarowanych kosztów utrzymania gospodarstwa domowego i wydatków na lekarstwa – jest osobą tak ubogą, że nie jest w stanie samodzielnie opłacić kwoty kosztów sądowych. Przy czym w niniejszej sprawie WSA uwzględnił fakt, że były one przez niego uiszczane. Jednocześnie pokreślił, iż na obecnym etapie rozpoznania sprawy koszty postępowania, które (ewentualnie) może ponieść, to wydatki związane z wniesieniem ewentualnych środków odwoławczych od postanowień Sądu oraz (ewentualne) przyszłe opłaty kancelaryjne.
Od powyższego postanowienia zażalenie wywiódł B.N. W uzasadnieniu zażalenia wskazał, że obecnie dochód na jedną osobę w rodzinie spadł w jego przypadku z 13 złotych na dzień do 10 złotych na dzień. Zdaniem skarżącego, wzięcie pod uwagę spadku siły nabywczej przekonuje, że doszło do zmniejszenia jego środków niezbędnych do życia. Wskazał nadto, że posiadania przez niego nieruchomość to nieużytki, przez które poprowadzono rurociąg.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W myśl art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 270 ze zm., dalej "p.p.s.a.") prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku.
Zgodnie z art. 245 § 1-3 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 powołanej ustawy warunkiem przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie przez tą osobę, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przyznanie zaś takiej osobie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ww. ustawy).
Stosownie do art. 165 p.p.s.a., "Postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne." Kwestą zasadniczą w niniejszej sprawie było ustalenie, czy doszło do takiej zmiany okoliczności, która uzasadniałaby odstąpienie od rozstrzygnięcia zawartego w postanowieniu WSA w Warszawie z dnia 4 września 2009 r., sygn. akt I SA/Wa 723/09.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do takiej zmiany okoliczności.
Obecnie dochód w rodzinie skarżącego wynosi 635 zł miesięcznie. Poprzednio dochód wynosił 790 zł miesięcznie. Różnica w kwocie 155 złotych, biorąc pod uwagę etap postępowania, w którym skarżący występuje o zwolnienie od kosztów, jak również zachowany dochód – w warunkach niniejszej sprawy nie pozwala przyjąć, aby doszło do zmiany okoliczności względem zawartych w postanowieniu WSA w Warszawie z dnia 4 września 2009 r. Nie można przy tym przyjąć, jak chce tego skarżący, iż posiadanie przez niego nieruchomości – przez którą poprowadzono rurociąg – jest irrelewantne prawnie dla niniejszej sprawy.
Należy wskazać, że przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków (zob. M. Niezgódka-Medek, Art. 243, w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2013, uwaga 2). Z tego względu za zwolnieniem od ponoszenia przez stronę kosztów sądowych muszą w warunkach konkretnej sprawy przemawiać uzasadnione okoliczności, gdyż prawo pomocy ma wyjątkowy charakter. Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się jednak ich w rozpoznawanym przypadku.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a., postanowił, jak w sentencji.