Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt II SAB/Wa 181/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu swojego stanowiska Sąd I instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 25 listopada 2011 r. odmówiono A. Z. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Powyższe orzeczenie zostało uchylone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1109/11.
W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd II instancji wyjaśnił, iż do odmowy przyznania prawa pomocy nie wystarczy stwierdzenie, że w innych sprawach wnioskodawca nie przedłożył dokumentów, które wyjaśniłyby jego sytuację materialną i rodzinną. W ocenie NSA, każda sprawa, choćby tego samego wnioskodawcy powinna być potraktowana indywidualnie.
W tej sytuacji pismem z dnia 27 stycznia 2012 r. skarżący został wezwany do przedstawienia dokumentów źródłowych poświadczających majątek, dochody oraz stan rodzinny, tj.: aktualnego (na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy) dokumentu urzędowego, który wskazywałby na przyczynę nieosiągania dochodu (np. przyznany status bezrobotnego, orzeczona niezdolność do pracy) oraz odpisu zeznania podatkowego za 2010 r., względnie zaświadczenia wydanego przez właściwego naczelnika urzędu skarbowego o braku dochodu za ten rok.
Nadto, z uwagi na oświadczenie zamieszczone w rubryce 11. formularza wniosku, z którego wynikało, że skarżący mieszka u rodziców i pozostaje na ich utrzymaniu, skarżący został dodatkowo wezwany do przedstawienia, dodatkowego oświadczenia zawierającego: imiona, nazwiska i daty urodzenia rodziców, oraz informacje o posiadanym przez rodziców majątku.
W dniu 27 lutego 2012 r., skarżący złożył pismo wraz z załącznikami w postaci kopii zaświadczenia Urzędu Pracy m.st. Warszawy - z którego wynika, iż jest on zarejestrowany jako osoba bezrobotna od dnia 8 sierpnia 2011 r. bez prawa do zasiłku od tego dnia - oraz kopii zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] - z którego wynika z kolei, że skarżący w roku 2010 r. nie osiągnął żadnego dochodu (osiągnął przychód brutto w wysokości 5.654 zł).
Natomiast w złożonym piśmie skarżący stwierdził, iż zamieszkuje z matką i nie pozostaje na jej całkowitym utrzymaniu, ani nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Jako źródło swojego utrzymania skarżący wymienił dochody z drobnych umów w wysokości kilkuset złotych miesięcznie.
W odniesieniu do wezwania w zakresie dochodów i majątku rodziców, skarżący podał, że matka nie posiada majątku, a osiągany przez nią dochód ogranicza się do świadczenia emerytalnego w wysokości, jak stwierdził, ok. 1.400 zł. Co do osoby ojca skarżący podał jedynie jego dane osobowe.
Oddalając wniosek o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że skarżący nie uzupełnił danych zamieszczonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Wbrew twierdzeniom skarżącego pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z rodzicami, a w konsekwencji to na skarżącym spoczywał obowiązek podania danych osobowych rodziców oraz informacji o wysokości osiąganych przez nich dochodów i posiadanym majątku, w sposób zgodny z treścią poszczególnych rubryk formularza wniosku.
Nadto treść oświadczenia skarżącego zamieszczona we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zestawieniu z treścią jego oświadczenia zawartego w piśmie z dnia 23 lutego 2012 r. jest sprzeczna i niespójna. W formularzu wniosku skarżący oświadczył, że mieszka z rodzicami, a w ww. piśmie oświadczył już, że mieszka tylko z matką. Podał zatem tylko dochody matki i to w szacunkowej wysokości określając ich wysokość na ok. 1.400 zł, bez wskazania czy jest to kwota netto, czy brutto. Nie podał natomiast żadnych danych w zakresie dochodów i majątku ojca.
Co więcej, w treści wniosku skarżący w sposób jednoznaczny podał, że nie uzyskuje żadnych dochodów (rubryka 10. formularza wniosku), podczas gdy w piśmie oświadczył, że dane we wniosku były zbyt ogólnikowe i uzyskuje jednak nieregularne dochody w wysokości kilkuset złotych miesięcznie.
Także złożone dokumenty źródłowe nie usunęły budzącego wątpliwości oświadczenia złożonego na formularzu. Złożone do akt zaświadczenie z urzędu pracy dotyczy przyznania statusu bezrobotnego w dniu 8 sierpnia 2011 r., a zatem dotyczy okresu następującego już po złożeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący okoliczność tę wyjaśnił faktem, że wcześniejszy status bezrobotnego wygasł w lipcu 2011 r. Skarżący nie wyjaśnił jednak ani przyczyn z powodu, których status ten wygasł w tym miesiącu (podjęcie pracy, pozbawienie statusu decyzją administracyjną), ani nie złożył też dokumentu, który wskazywałby na istnienie takiego statusu do lipca 2011 r.
Niemiarodajne, zdaniem WSA w Warszawie, do oceny możliwości płatniczych skarżącego, w świetle podanych informacji o osiąganiu dochodów z "drobnych umów", jest również złożone zaświadczenie z urzędu skarbowego o braku dochodu w 2010 r.
Tym samym Sąd I instancji uznał, że zarówno pierwotne oświadczenie skarżącego, jak też oświadczenie uzupełniające z dnia 23 lutego 2012 r. oraz złożone dokumenty źródłowe, z uwagi na ich treść, są niewystarczające do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego i rozpoznania wniosku w świetle przesłanek wymienionych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.".
Na powyższe postanowienie zażalenie wniósł A. Z., żądając jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, że po uchyleniu postanowienia przez Naczelny Sąd Administracyjny w wydaniu kolejnego orzeczenia w sprawie o przyznanie prawa pomocy brał udział ten sam sędzia, którego wcześniejsze postanowienie zostało uchylone do ponownego rozpoznania. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy orzeczenie winno być wydane przez sędziego niezwiązanego wcześniej ze sprawą i mającego obiektywne spojrzenie na rozstrzyganą kwestię od samego początku.
Ponadto, zdaniem wnoszącego zażalenie, odpowiedział na wszystkie pytania Sądu i żądania przedstawienia dodatkowych dokumentów, które posiadał. Zdaniem wnioskodawcy trudno jest wykazywać, że określonych składników majątku się nie posiada.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: w pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny obowiązany jest rozpatrzyć zarzut nieważności postępowania dotyczący wydania zaskarżonego postanowienia przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy (art. 183 § 2 pkt 4 P.p.s.a.).
Przepis art. 18 § 1 pkt 6 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi, że sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia. Odmowa przyznania prawa pomocy nie jest równoznaczna z rozpoznaniem sprawy w znaczeniu, o jakim stanowi art. 18 § 1 pkt 6 powołanej ustawy. Dotyczy on jedynie sytuacji, gdy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną w Naczelnym Sądzie Administracyjnym miałby się znaleźć sędzia, który brał udział w wydaniu zaskarżonego wyroku w instancji niższej, czyli w wojewódzkim sądzie administracyjnym. Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w rozpoznawanej sprawie. To samo dotyczy art. 18 § 1 pkt 6a powołanej P.p.s.a., który z kolei stanowi, że sędzia jest wyłączony z mocy ustawy w sprawach dotyczących skargi na decyzję albo postanowienie, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie.
Źródłem takiego sformułowania tego przepisu, był wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 października 2008 r., sygn. SK 6/07, który zmierzał do zagwarantowania bezstronności w sprawach, w których sędzia orzeka najpierw w sprawie skargi na rozstrzygniecie wydane w trybie zwykłym, a następnie miałby rozpatrywać skargę na decyzję czy postanowienie wydane w postępowaniu nadzwyczajnym, dotyczące wznowienia, stwierdzenia nieważności, zmiany bądź też uchylenia rozstrzygnięć już wcześniej będących przedmiotem oceny sądu administracyjnego dokonywanej przez tego sędziego. Taka sytuacja również nie zachodzi w rozpoznawanej sprawie.
W odniesieniu natomiast do oceny zasadności odmowy przyznania prawa pomocy to, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaskarżone postanowienie nie narusza przepisów obowiązującego prawa.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy.
Ponadto stosownie do art. 255 P.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis art. 255 P.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Skarżący z możliwości wykorzystania wezwania Sądu do pełnego zobrazowania swojej sytuacji majątkowej jednak nie skorzystał.
W takim stanie rzeczy, nie można Sądowi I instancji czynić zarzutu co do oceny przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
Należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że z oświadczenia samego skarżącego zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że pozostaje on na utrzymaniu rodziców i jest od nich zależny finansowo, gdyż nie posiada własnych dochodów. Można zatem uznać, że prowadzi on wraz ze swoimi rodzicami wspólne gospodarstwo domowe, a tym samym żądane przez Sąd I instancji informacje o sytuacji materialnej i posiadanym majątku rodziców skarżącego były niezbędne do oceny sytuacji bytowej i finansowej. Skoro skarżący nie dostarczył żądanych dokumentów to zasadnie uznano, że nie jest możliwa pełna ocena sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej wnioskodawcy, a w świetle złożonych w sprawie dokumentów i oświadczeń nie zachodzą przesłanki przemawiające za przyznaniem skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Także okoliczności przedstawione przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w świetle przedstawionego zaświadczenia z urzędu skarbowego o braku osiąganego przez skarżącego dochodu są niespójne i uzasadniają odmowę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.