Postanowienie NSA z 11 maja 2012 r., I OZ 299/12

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 11 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 marca 2012 r. sygn. akt II SA/Ol 300/11 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata

Sprawa

w sprawie ze skargi A. Z. na Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy działającego z upoważnienia Starosty Bartoszyckiego w przedmiocie niewykonania postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt II SAB/Ol 60/10 postanawia: oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Jolanta Rajewska przewodniczący

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem dnia 22 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 300/11 odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na ustanowieniu adwokata w sprawie z jego skargi na Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy działającego z upoważnienia Starosty Bartoszyckiego w przedmiocie niewykonania postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt II SAB/Ol 60/10.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że A. Z. wnioskiem z dnia 30 listopada 2011 r. zwrócił się o ustanowienie adwokata. Podał w nim, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Utrzymuje się z dobrowolnego wsparcia finansowego krewnych, dorywczych prac sezonowych i zbieractwa runa leśnego. Jest właścicielem mieszkania o pow. 36 m2 i nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha, ale nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Informacje zawarte w urzędowym formularzu PPF okazały się niewystarczające do oceny wniosku skarżącego. W związku z powyższym w dniu 19 grudnia 2011 r. wnioskodawca został wezwany do złożenia oświadczenia i przedłożenia określonych dokumentów, które wykazywałyby między innymi wysokość dochodów pieniężnych uzyskanych w okresie od dnia 1 stycznia 2011 r. do dnia odbioru niniejszego wezwania, skąd pochodziły środki na zakup mieszkania, czy uprawiane są wszystkie trzy działki (o łącznej powierzchni 0,59 ha). W zakreślonym terminie wnioskodawca nadesłał pismo, w którym wyjaśnił, że już wcześniej przedłożył oświadczenia i dokumenty źródłowe o stanie majątkowym i rodzinnym. Stwierdził, że działania sądu narażają go na niepotrzebne koszty, są nieuprawnione i niepotrzebne.

WSA w Olsztynie podkreślił, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Stosownie bowiem do art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.- dalej powoływana jako P.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W przypadku, gdy oświadczenie strony zawarte w jej wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, możliwe jest wezwanie wnioskodawcy, na podstawie art. 255 P.p.s.a. do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Uwzględniając udzielone przez skarżącego w niniejszej sprawie informacje oraz dane wynikające z oświadczeń i dokumentów uprzednio złożonych przez skarżącego, stwierdzić należy, że nie wykazał, jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Ponadto nie wskazał źródeł środków pieniężnych wydatkowanych na zakup w 2010 r. mieszkania, a także zaniechał przedłożenia kopii aktów notarialnych nabycia mieszkania i trzech nieruchomości. Wobec powyższego stwierdzić należy, że wezwanie z dnia 19 grudnia 2011 r. nie zostało przez skarżącego wypełnione w sposób należyty, gdyż nie przesłał on wszystkich żądanych dokumentów i oświadczeń, a przekazane pisma i wyjaśnienia nie wskazują jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego.

Sąd I instancji uznał, że złożone w niniejszej sprawie oświadczenia nie pozwalają na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego. Rozpoznawany wniosek należy zatem ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków finansowych. Osoba żądając przyznania prawa pomocy, winna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających wniosek leży więc w interesie strony. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, WSA w Olsztynie stwierdził, że ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz, gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A. Z., domagając się jego zmiany i przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, ewentualnie zmiany zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie:

• art. 255 P.p.s.a. przez bezpodstawne jego niezastosowanie w faktach niniejszej sprawy, gdy sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał przez przedłożone dowody w sposób niebudzący wątpliwości, iż jest w takiej sytuacji materialnej, która uprawnia go faktycznie i prawnie do wnioskowanej pomocy z powodu realnego ubóstwa oraz braku środków finansowych, oszczędności i dochodów;
• art. 245 § 3 P.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na uznaniu, że skarżący realnie może ponieść koszty wnioskowanej pomocy przyznania adwokata bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz na nieuzasadnionym przyjęciu, że nie udowodnił braku możliwości zdobycia środków na wnioskowaną pomoc, gdy faktycznie środków tych skarżący nie ma, a także nie udowodnił wniesionym wnioskiem, oświadczeniami i dokumentami źródłowymi, iż realnie nie jest w stanie ponieść opłaty do wnioskowanej pomocy w jakiejkolwiek wysokości,
• art. 245 § 3 P.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez wadliwość działań do podjętej oceny zasadności wniosku strony o prawo pomocy i oparcie tej odmowy na innych przytoczonych przez Sąd I instancji sprawach sądowoadministracyjnych o sygn. akt II SA/Ol 523/09 oraz II SA/Ol 27/11 i II SA/Ol 28/11 oraz w zakresie tych spraw i ich stanu z roku 2009, co nie może samo w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Bowiem nie do przyjęcia byłaby sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę, dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej, rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy, a jedynie w oparciu o stanowisko wyrażone w podobnej sprawie przez inny skład orzekający,
• art. 245 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na bezpodstawnym uznaniu, że skarżący nie podlega pod prawo wnioskowanej pomocy, gdyż środki, których realnie nie ma, którymi obecnie dysponuje a wynikające z wniosku o pomoc, historii stanu jego konta z okresu od lipca 2011 do stycznia 2012 oraz oświadczeń i dowodów źródłowych, z których wynika, iż nie posiada środków finansowych na wnioskowaną pomoc oraz przedmiotów wartościowych dochodów ani oszczędności i wspólnie gospodarującej rodziny dają mu możliwości poczynienia oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na wnioskowaną pomoc,
• art. 245 § 3 P.p.s.a. przez niezasadne przyjęcie, że skarżący nie spełnia w ogóle warunków, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., tzn., że skarżący wbrew złożonym oświadczeniom i dokumentom źródłowym z zakresu jego wniosku posiada środki finansowe w wysokości zapewniającej mu niezbędne wydatki i po ich wydatkowaniu środki dodatkowe w nadmiarze zapewniającym mu przy ich uszczupleniu niezakłócenia w finansach i niewywarcia wpływu na byt w utrzymaniu. Tymczasem skarżący nie dysponuje takowymi środkami, co wykazał na druku formularza PFF i dołączonymi do niego wyciągami bankowymi oraz na wezwanie dodatkowymi oświadczeniami, wyciągami bankowymi, kopiami żądanych dokumentów źródłowych a mimo to ww. sąd pomocy tej mu odmówił,
• art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż skarżący w ogóle nie wykazał w niniejszym wnioskowaniu, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym) gdy wykazał, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym), gdyż ich w ogóle nie posiada ani nie ma możliwości ich zdobycia,
• art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez jego wadliwą wykładnię, bowiem z niniejszej normy prawnej bezsprzecznie wynika, iż odmowa przyznania prawa pomocy może odbyć się jedynie, gdy strona dysponuje środkami na wnioskowaną pomoc w takiej formie i wysokości, iż nie powoduje to uszczerbku w jej utrzymaniu oraz rodziny, tzn. nie spełnia warunków ustawowych do jej przyznania. Tymczasem WSA w Olsztynie uznał odmiennie, gdy skarżący nie dysponował jakimikolwiek środkami na wnioskowaną pomoc oraz na same utrzymanie strony, wskazując wadliwie zaskarżonym powyżej postanowieniem, iż odmowa udzielenia pomocy może odbyć się zawsze na mocy ww. normy prawa nawet wtedy, gdy strona nie ustosunkuje się do wezwania sądu w taki sposób, jak to sobie wbrew przepisom prawa, tj. art. 256 pkt 2 P.p.s.a., zażyczył sąd a nie jak stanowi w tym zakresie ww. norma prawa i wykracza to poza zakres datowania wniosku i to w sposób znacznie odległy, gdyż za rok 2004 i 2005 oraz 2009 gdy strona w ww. sprawie nie występowała z wnioskiem o prawo pomocy,
• art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż skarżący nie przedstawił WSA w Olsztynie informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa, gdy sąd miał możliwość przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków z dowodów bankowych i oświadczeń, co wynika z dołączonych wyciągów bankowych i na nich ze stanu środków finansowych oraz oświadczeń złożonych przez stronę w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego oraz i wniosku o prawo pomocy,
• art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1893 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.), przez wadliwe odczytanie treści ustawowych przepisów o prawie pomocy do obowiązku jej przyznania, gdy stronę na wnioskowana pomoc nie jest stać i gdy zakresem swoich działań strona to uprawdopodobni i niezasadne zastosowanie do wniosku strony skarżącej odmowy tej pomocy, gdyż prawo pomocy zostało zastosowane do skarżącego w taki sposób, aby ograniczać mu to prawo we wszystkich jego sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie w ten sposób, aby pozbawić realnie możliwości dostępu do sądu oraz kontroli wadliwych orzeczeń WSA w Olsztynie. Wadliwość odczytania i stosowania przez WSA w Olsztynie normy art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nie może uzasadniać odmowy prawa dostępu do sądu, gdy dostęp ten jest zapewniony dla każdego podmiotu,
• art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż instytucja prawa pomocy może być ograniczona w sposób dowolny i z naruszeniem prawa art. 6 EKPCz, gdyż instytucja ta nie ma za wszelką cenę wykonania obowiązku umożliwienia dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym, bowiem prawo do sądu i skarga kasacyjna od niekorzystnego rozstrzygnięcia nie należy się wszystkim podmiotom, a szczególnie już wtedy, gdy wymogiem skargi kasacyjnej jest sporządzenie jej przez profesjonalnego pełnomocnika i zatem osoby ubogie nie muszą z tego prawa korzystać, gdyż prawo to jest tylko dla osób wybranych a Sąd skarżącego do tych osób nie zalicza. Sąd uważa, że prawo pomocy w ogóle mu się nie należy, a szczególnie gdy skarżący chce skarżyć jego orzeczenia. Wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasada równości wobec prawa oznacza nakaz jednakowego traktowania podmiotów w obrębie danej kategorii, o czym zdaje się zapomniał WSA w Olsztynie, wyprowadzając powyżej wskazaną tezę. Zatem stwierdzić trzeba, że wszystkie podmioty charakteryzujące się daną cechą powinny być traktowane jednakowo,
• art. 141 § 4 P.p.s.a. przez wadliwość ustalenia stanu faktycznego i gołosłowne przyjęcie, iż skarżący nie przedłożył do WSA w Olsztynie wniosku o pomoc wraz z oświadczeniem i dowodami ją uzasadniającymi oraz nie ustosunkował się do wezwania referendarza sądowego i na wezwanie referendarza nie przedłożył żądanych oświadczeń i dowodów.

W obszernym uzasadnieniu skarżący rozwinął argumentację wyrażoną w zarzutach. Podniósł między innymi, że sąd pozbawił go możliwości dochodzenia swoich praw w postępowaniu, a także wzywając go do uzupełnienia oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie wskazał jakiejkolwiek podstawy takiego działania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie jako pozbawione uzasadnionych podstaw nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Sąd I instancji trafnie wskazał, że z konstrukcji powołanego przepisy wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu, o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy.

Należy również wskazać, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. WSA w Olsztynie wezwał bowiem skarżącego do nadesłania dokumentów, które miałyby uprawdopodobnić składanego przez niego oświadczenia. W odpowiedzi na wezwanie sądu skarżący przedstawił jedynie kilka kopii wyciągów z rachunku bankowego oraz zupełnie nieczytelne kopie aktów notarialnych, w których nie zawarto jakichkolwiek informacji. Przedstawione przez stronę skarżącą dokumenty w żaden sposób nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku postępowania. Należy zatem podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, że strona uniemożliwiła tym samym dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny jej sytuacji finansowej. Brak właściwego wykonania wezwania sądu skutkować musiał odmową przyznania prawa pomocy, wobec niewykazania, że w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Należy również pamiętać, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W przedstawionej sprawie Sąd I instancji nie mógł dokonać takie oceny, gdyż nie posiadał wystarczających dokumentów potwierdzających wyjątkowo trudną sytuację materialną skarżącego.

Za pozbawiony uzasadnionych podstaw należy uznać zarzut skarżącego naruszenia zawartej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP ogólnej zasady prawa strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły sąd. Przepisy regulujące kwestię przyznania prawa pomocy są obowiązującymi przepisami prawa, zawartymi w akcie rangi ustawowej, do przestrzegania, których sądy zobligowane są na podstawie ustawy zasadniczej, a jeśli w ocenie skarżącego przepisy te są niekonstytucyjne, to ma on prawo do zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności tej normy z przepisami Konstytucji RP.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.