Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 17 stycznia 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 276/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił H. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że wyrokiem z dnia 15 października 2013 r., II SA/Rz 276/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę H. Z. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania.
Wnioskiem z 3 grudnia 2013 r. H. Z. (dalej skarżąca) wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienia adwokata.
Z niniejszego wniosku wynika, że skarżąca gospodarstwo domowe prowadzi wraz z synem K. Z. – uczniem technikum. Posiada dom o powierzchni około 140 m2 i gospodarstwo rolne o powierzchni około 2,14 ha, uprawiane na własne potrzeby. Dochód skarżącej stanowią jedynie dopłaty z UE w wysokości około 2 000 zł rocznie. Na comiesięczne wydatki rodziny składają się następujące kwoty: 125 zł (składka z tytułu ubezpieczenia w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego); 30,25 zł (podatek rolny i leśny); 200 zł (lekarstwa); 25 zł (telefon); 30 zł (internet); 60 zł (gaz); 95 zł (energia elektryczna); 200 zł (dojazdy syna do szkoły); 200 zł (internat i wyżywienie syna); 200 zł (korepetycje syna); 100 zł (odzież i środki czystości). Artykuły żywnościowe wnioskodawczyni uzyskuje z własnego gospodarstwa. Mąż skarżącej – Z. Z. mieszka w innym miejscu, prowadząc odrębne gospodarstwo domowe. Przekazywał na syna kwotę 200 zł miesięcznie na opłacenie internatu i wyżywienia, jednakże obecnie znajduje się w trudnej sytuacji – jest chory i w związku z tym zaprzestał przekazywania tych środków.
Sąd I instancji odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie stwierdził, że skarżąca nie wyjawiła niezbędnych informacji na temat rzeczywistego kształtowania się jej sytuacji majątkowej. Analiza tych informacji nie pozwala na przyjęcie, że wykazała ona niemożność poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Deklarowane przychody w kwocie około 2 000 zł rocznie, czyli w przeliczeniu około 166 zł miesięcznie i miesięczne wydatki przekraczające kwotę 1 200 zł, rodzą uzasadnione wątpliwości co do należytego udokumentowania jej sytuacji materialnej oraz wykazania uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny w przypadku ustanowienia adwokata. Nie wyjaśniono źródła pokrycia stwierdzonego przez Sąd niedoboru środków, które pozwoliłyby co najmniej zbilansować budżet domowy.
Skarżąca 10 grudnia 2013 r. została wezwana do przedłożenia w terminie 7 dni wyciągów z posiadanych przez siebie rachunków bankowych za okres od 1 października 2013 r. do dnia wykonania wezwania, obejmujących wskazanie ich salda końcowego. Mimo upływu niniejszego terminu skarżąca nie przedłożyła wyciągu z rachunków bankowych. Podniosła, że nie odnotowuje wpływów na rachunek bankowy, gdyż dopłata z UE jest raz w roku, a następnie nie wykonuje żadnych operacji bankowych, stąd nie może przedstawić takiego wyciągu. W ocenie Sądu I instancji niezależnie od posiadanego salda końcowego rachunku bankowego oraz częstotliwości przeprowadzanych operacji bankowych, skarżąca winna takie wyciągi przedłożyć. Zaniechanie tego obowiązku stanowi kolejną uzasadnioną wątpliwość co do faktycznej sytuacji materialno–bytowej skarżącej.
Sąd I instancji wskazał, że część deklarowanych przez skarżącą miesięcznych wydatków tj. opłaty za telefon, internet i korepetycje dla syna, trudno uznać za takie, których nieponiesienie mogłoby powodować powstanie uszczerbku, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa (k. 114-116 akt sądowych).
W ocenie Sądu I instancji zebrany w toku postępowania materiał nie pozwalał na stwierdzenie, że skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Zażalenie na powyższe rozstrzygniecie wywiodła skarżąca, zarzucając naruszenie art. 258, 245, 246 "ustawy prawo o postępowaniu przed sądami powszechnymi" i sprzeczność ustaleń faktycznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym (k. 121-122 akt sądowych).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej ppsa) wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).
Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym.
Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Z konstrukcji art. 246 § 1 ppsa wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii w dużej mierze zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
Koszty sądowe należy traktować jak wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (postanowienie NSA z: 28.6.2013 r., II OZ 513/13; 28.12.2012 r., II FZ 944/12; 23.6.2009 r., I FZ 224/09, cbosa).
Jeśli oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Konstrukcja tego przepisu zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku i określenia w sposób pełny, i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (postanowienie NSA z: 5.10.2011 r., II FZ 540/11, Lex nr 965088; 26.8.2011 r., II FZ 338/11, Lex nr 896349; 06.6.2011 r., II FZ 227/11, Lex nr 821427).
W niniejszej sprawie Sąd I instancji z tego uprawnienia skorzystał, wzywając skarżącą do przedłożenia m.in. wyciągów z posiadanych przez siebie rachunków bankowych za okres od 1 października 2013 r. do dnia wykonania wezwania, obejmujących wskazanie ich salda końcowego, wskazanie średnich miesięcznych wydatków na utrzymanie swoje i syna, wydatków z tytułu korzystania z telefonu, wydatków na utrzymanie domu, wskazanie wysokości kwoty otrzymywanej od męża na zaspokojenie potrzeb syna itp. (k. 95-96 akt sądowych). Skarżąca jednak nie przedłożyła wymaganych dokumentów. W odpowiedzi na wezwanie z 10 grudnia 2013 r. wskazała jedynie, że średnie miesięczne wydatki na utrzymanie syna to około 650 zł, średnie wydatki na telefon i Internet to 55 zł, gaz i energia elektryczna to około 250 zł. Dodatkowo wyjaśniła, że "nie posiada pojazdu mechanicznego, nie spłaca kredytu bo robi to mąż", "nie mam wpływów na rachunek bankowy bo dopłata jest raz a później nie mam przypływów na tym rachunku dlatego nie mogę przedstawić wydruków" (k. 98-98v akt sadowych).
W orzecznictwie sądów administracyjnych i w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie.
Należy uznać, że przedstawione przez skarżącą okoliczności w żaden sposób nie mogły wyjaśnić uzasadnionych wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jej wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że w przypadku uchylania się przez skarżącą od udokumentowania swego stanu majątkowego nie jest możliwa ocena jej rzeczywistej sytuacji. Artykuł 255 ppsa, umożliwia rzetelne rozpatrzenie tego, czy w danym przypadku i w konkretnej sprawie zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wobec powyższego, Sąd I instancji prawidłowo uznał, że skarżąca nie wykazała w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ją do przyznania jej prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Skarżąca nie przedłożyła żądanych przez Sąd I instancji dokumentów, w tym wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, co spowodowało kolejną wątpliwość co do sytuacji majątkowej skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zaskarżonym postanowieniem z 17 stycznia 2014 r. zasadnie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata.
Zarzut naruszenia art. 258, 245, 246 ppsa okazał się nietrafny. Skarżąca błędnie powołała ustawę "prawo o postępowaniu przed sądami powszechnymi", to jednak wskazać należy, że miała na uwadze ustawę z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm.).
Postanowienie z 17 stycznia 2014 r. wydał Sąd, nie zaś referendarz, przeto art. 258 ppsa, a w szczególności § 2 pkt 7 powołanego przepisu, nie znalazł w sprawie zastosowania. Zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej (art. 239 pkt 1 lit. a ppsa) nie obejmuje obowiązku ustanowienia przez Sąd pełnomocnika z urzędu.
W postępowaniu przed NSA wymaga się powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, określenia, jaką postać miało to naruszenie, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżąca nie spełniła powyższych wymagań, brak skutecznego uzasadnienia zarzutów zawartych w zażaleniu prowadzi do braku możliwości uznania za uzasadnione zarzutów naruszenia art. 258, art. 245 i art. 246 oraz przepisów Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997/78/483, sprost. 2001/28/319, zm. 2006/200/1471, 2009/114/946) - w szczególności art. 45 ust. 1, ani Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284) w szczególności art. 6 ust. 1.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ppsa postanowił zażalenie oddalić.