Postanowienie NSA z 28 stycznia 2016 r., I OZ 51/16

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 28 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 grudnia 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2313/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata

Sprawa

w sprawie ze skargi M.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego postanawia oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Małgorzata Borowiec przewodniczący

Uzasadnienie

M.S. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z nadesłanego urzędowego formularza wniosku wynika, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jedyny posiadany przez niego majątek to mieszkanie o powierzchni [...] m². Skarżący wskazał, że jest bez środków do życia, nie posiada żadnego dochodu oraz że nie przysługuje mu emerytura, renta, ani zasiłek dla bezrobotnych.

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 4 września 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2313/13 odmówił M.S. przyznania prawa pomocy.

Na skutek sprzeciwu skarżącego w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 8 grudnia 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2313/13 odmówił M.S. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata oraz umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podał, że skarżący występował już o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 13 maja 2015 r. sygn. I OZ 445/15 oddalił zażalenie M.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 marca 2015 r. sygn. I SA/Wa 2313/13, którym Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Mając powyższe na uwadze należało przyjąć, że znajdująca w niniejszej sprawie zastosowanie norma art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, powinna być uzupełniona o zasadę wynikającą z art. 165 p.p.s.a., który stwierdza, że do zmiany postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy może dojść wyłącznie w przypadku, gdy doszło w sprawie do zmiany okoliczności.

W ocenie Sądu pierwszej instancji w niniejszej sprawie uwzględnić należy, że podstawą faktyczną, w odniesieniu, do której Sąd przyjął, że skarżący nie jest uprawniony do ustanowienia pełnomocnika z urzędu, były ustalenia wskazujące, że deklarowany przez skarżącego brak środków do życia nie znajduje pokrycia w rzeczywistości, albowiem M.S. została przyznana renta z tytułu niezdolności do pracy od dnia 1 października 1998 r. i świadczenia tego skarżący nie pobiera. Z akt sprawy wynikało, że kwota zgromadzonego świadczenia za okres od dnia 1 października 1998 r. do dnia 31 sierpnia 2012 r. wynosiła 97.912,05 zł. Z powyższego wynika zatem, że skarżący jest w stanie wygospodarować kwotę niezbędną do ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Stanowisko wyrażone w w/w orzeczeniu w zakresie, w jakim wiążąco rozstrzyga o sytuacji materialnej, w jakiej ma znajdować się skarżący, wywiera bezpośredni wpływ na treść przyjmowanej w niniejszej sprawie oceny zasadności zwrócenia się przez stronę z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (zmianę postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy). Jest to spowodowane uznaniem, że skarżący w nowym wniosku nie wykazał, aby jego sytuacja finansowa uległa jakiejkolwiek zmianie. W dalszym ciągu skarżący uważa się za osobę bez środków do życia, z uzasadnienia wniosku nie wynika również, by uległa zmianie sytuacja faktyczna łączona z pulą należących do strony środków pochodzących z przyznanych, lecz niepobieranych, świadczeń rentowych. Należy podzielić stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w postanowieniu z dnia 20 stycznia 2015 r. sygn. akt I OZ 12/15 przyjął, że dobrowolne niepobieranie przez skarżącego świadczenia rentowego jest jego świadomym wyborem, który bezpośrednio rzutuje jednak na jego sytuację finansową. Odmienne wnioski skarżącego w odniesieniu do jego sytuacji materialnej, związane ze świadczeniem rentowym z ZUS, nie mogą prowadzić do merytorycznej oceny kolejnego wniosku o prawo pomocy, albowiem wcześniej przyjęta przez Sąd ocena osoby skarżącego jako podmiotu, który może samodzielnie regulować wydatki związane z toczącym się postępowaniem sądowym, jest wiążąca i jakiekolwiek rozważania we wskazanym zakresie – w sytuacji, gdy nie doszło do zmiany okoliczności – miałyby charakter polemiki z prawomocnym rozstrzygnięciem Sądu. Jednocześnie, ze względu na ustawowe zwolnienie skarżącego, na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, zbędne stało się rozpoznawanie wniosku w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i z tego względu umorzono postępowanie sądowe w tym zakresie.

Powyższe postanowienie z dnia 8 grudnia 2015 r. stało się przedmiotem zażalenia M.S. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Do takich spraw zalicza się niniejsza sprawa. Oznacza to, że w tej sytuacji nie zachodzi konieczność rozpoznawania wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia tych kosztów z mocy ustawy. Z tego względu Sąd pierwszej instancji zasadnie umorzył postępowanie w powyższym zakresie.

Odnosząc się natomiast do wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, stwierdzić należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy Zakamycze 2006; str. 554).

Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący nie wykazał, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata.

Zgodnie z art. 165 p.p.s.a., możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie uzależniona jest od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę pierwotnego rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego dotyczącego sytuacji finansowej strony sąd bez zmiany okoliczności sprawy nie może zmienić lub uchylić swego postanowienia, nawet gdyby doszedł do wniosku, że poprzednia ocena tych okoliczności była błędna. Wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 października 2012 r. sygn. akt II FZ 768/12, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie bezsporne jest, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 20 maja 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2313/13 odmówił M.S. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, zaś zażalenie na powyższe postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 22 lipca 2014 r. sygn. akt I OZ 572/14. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 9 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2313/13 odmówił M.S. przyznania w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, zaś zażalenie na powyższe postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OZ 445/15.

Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu zasadnie odmówił zatem skarżącemu przyznania prawa pomocy na skutek jego kolejnego wniosku w tym zakresie, bowiem nie przedstawił on żadnych nowych okoliczności, które przemawiałyby za zmianą wydanych w tym przedmiocie postanowień. Podkreślić należy, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i może mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na pokrycie wydatków związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Skarżący nadal nie wykazał, aby takie przesłanki zachodziły.

W konsekwencji stwierdzić należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo odmówił zastosowania w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i uznał, że wniosek M.S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata nie zasługiwał na uwzględnienie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.