Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 31 marca 2014 r., sygn. akt IV SA/Wr 134/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odrzucił skargę Z. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia [...]grudnia 2013 r. nr [...]w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji o odmowie przyznania zasiłku celowego. Powyższe postanowienie stało się prawomocne z dniem 9 maja 2014 r.
Pismem z dnia 13 stycznia 2015 r. skarżący zwrócił się z wnioskiem o ustanowienie adwokata w celu wniesienia skargi o wznowienie postępowania w powyższej sprawie.
Postanowieniem z dnia 20 lutego 2015 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu.
Odrębnym orzeczeniem referendarskim z dnia 20 lutego 2015 r. umorzono postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.
Pismem z dnia 9 marca 2015 r. skarżący złożył wniosek o zmianę tych postanowień i przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie (w tym ustanowienie adwokata oraz zwolnienie z kosztów sądowych) z uwagi na nowe okoliczności. Jako nową okolicznością podał, że domaga się ustanowienia adwokata do wznowienia postępowania, ewentualnie do wniesienie skargi do NSA o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia Sądu z dnia 26 marca 2014 r. w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 134/14. Według skarżącego spełnia on wymogi i kryteria dochodowe do przyznania prawa pomocy w całości, a Sąd wbrew prawu odrzucił skargę, czyniąc to z oczywistą premedytacją, aby zamknąć drogę do wyroku i do Sądu.
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2015 r. umorzył postępowanie sądowoadministracyjne wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i jednocześnie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu. Sąd podniósł, że ustawa regulująca postępowanie przed sądami administracyjnymi przewiduje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych o charakterze przedmiotowym, obejmującym poszczególne kategorie spraw. I tak w art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a. ustawodawca przewidział między innymi zwolnienie z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków) dla strony skarżącej działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących pomocy i opieki społecznej. Tym samym, postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jako bezprzedmiotowe należało umorzyć.
Natomiast wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w ocenie Sądu nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem skarżący w latach 2009 – 2015 zainicjował znaczną ilość postępowań sądowoadministracyjnych, tj. wniósł do Sądu około 500 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. W większości rozpoznanych spraw, skargi zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. W tym samym okresie skarżący złożył również około 300 wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym część wniosków pozostawiono bez rozpoznania, część oddalono na podstawie art. 247 p.p.s.a. z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi. Większość wniosków jednak rozpoznano, przyznając skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W kilku sprawach umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, jak również postępowanie wszczęte kolejnym wnioskiem o przyznanie pełnomocnika z urzędu.
Analiza spraw rozpoznanych przed Sądem, w których reprezentował skarżącego wyznaczony z urzędu pełnomocnik, dowodzi, że w większości tych spraw składał on opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał wówczas pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom. Równocześnie w dużej ilości spraw skarżący złożył również wnioski o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe, a także wnioski o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania. Skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia kończącego postępowanie zostały odrzucone, ponieważ nie zostały sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika. Wnioski o wykładnię orzeczeń zostały załatwione odmownie lub też umorzono postępowanie wszczęte kolejnymi wnioskami w tym przedmiocie. We wszystkich sprawach odmówiono wstrzymania wykonania orzeczenia.
Ponadto skarżący wielokrotnie składał wnioski o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, przy czym po wyznaczeniu przez Naczelny Sąd Administracyjny innego Sądu, np. w Gliwicach, w Opolu, celem rozpoznania sprawy, skarżący wnosił o wyłączenie sędziów i tych Sądów.
Sąd podkreślił, że prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu. Nie może być przyznane podmiotowi, który używa uprawnień procesowych do celów innych od tych, które odpowiadają ich przeznaczeniu. W konsekwencji zachowanie, które jest formalnie zgodne z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi nie może zasługiwać na ochronę. Tak zaś należy oceniać podmiot, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tych postępowań jest celem samym w sobie, co ma miejsce w rozważanym przypadku. Analiza charakteru zaskarżanych rozstrzygnięć lub bezczynności i przewlekłości postępowania pozwala na przyjęcie, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona jego praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie.
W ocenie Sądu, powyższe okoliczności uprawniają Sąd do stwierdzenia, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w niniejszej sprawie stanowi nadużycie tego prawa. Prawo pomocy nie może być bowiem przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł Z. R., domagając się ustanowienia adwokata z urzędu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (por. Piotr Przybysz, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym, [w:] H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, Warszawa 2003). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to powinno być wykonywane zgodnie z celem, ze względu na który zostało przyznane.
W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (por. Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym; Prokuratura i prawo, nr 11/2007). Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw podmiotowych. Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (por. Europejska konwencja praw człowieka i jej system kontrolny - perspektywa systemowa i orzecznicza, red. M. Balcerzak, T. Jasudowicz, J. Kapelańska-Pręgowska, Toruń 2011).
Ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy, tak by mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznało żadnego uszczerbku.
W niniejszej sprawie Sąd I instancji zasadnie ocenił żądanie przyznania prawa pomocy jako nadużycie tego uprawnienia. Charakter spraw podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona jego praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. O ile Sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa.
W związku z powyższym, ocena wyrażona w zaskarżonym postanowieniu, że działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę, jest prawidłowa. W konsekwencji zaś, odmowę zastosowania przez Sąd I instancji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należało uznać za zgodną z prawem.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.