Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 30 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 1390/11, odmówił J.M. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata, w sprawie ze skargi K.S. i J.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2011 r., nr [..]w przedmiocie podziału nieruchomości.
Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 1390/11 oddalił skargę K.S. i J.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2011 r., nr [..]w przedmiocie podziału nieruchomości.
W tej sytuacji J.M., wnioskiem z dnia 18 września 2014 r., złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata.
Powyższy wniosek rozpoznany został odmownie postanowieniem referendarza sądowego z dnia 24 listopada 2014 r.
W dniu 8 grudnia 2014 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął sprzeciw skarżącego od powyższego postanowienia (nazwany "zażaleniem") wobec czego postanowienie referendarza sądowego straciło moc, a sprawa z wniosku o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu na nowo.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i uzyskiwanych dochodach zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca podkreślił, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Skarżący wskazał, że nie posiada stałego dochodu, utrzymuje się z prac dorywczych w związku ze złym stanem zdrowia, w wysokości 1500 - 2000 zł miesięcznie. Wnioskodawca zaznaczył, że ma na utrzymaniu żonę oraz studiującą córkę. Wskazał ponadto, że ponosi wysokie wydatki w związku z chorobą syna oraz że nie posiada żadnego majątku, oszczędności ani przedmiotów wartościowych.
W złożonym sprzeciwie skarżący podtrzymał dotychczasową argumentację, podkreślając jednocześnie, że problemy finansowe rodziny wiążą się z będącą przedmiotem niniejszej sprawy nieruchomością. Skarżący zaznaczył, że na skutek wieloletnich postępowań sądowych pozbył się wszelkich oszczędności i nie ma możliwości odzyskania poniesionych nakładów.
Wobec podniesionych we wniosku okoliczności, celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, pismem z dnia 12 stycznia 2015 r. wezwano wnioskodawcę do złożenia, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, dodatkowych dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej rodziny, w tym do złożenia dokumentów potwierdzających wysokość dochodu uzyskiwanego przez wnioskodawcę z prac dorywczych; dokumentu potwierdzającego, że żona wnioskodawcy jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku; dokumentu potwierdzającego, że córka wnioskodawcy studiuje; a także odpisów zeznań podatkowych dorosłych członków rodziny za rok 2013 (jeżeli były składane), ewentualnie stosownych zaświadczeń z właściwego urzędu skarbowego o wysokości dochodów osiągniętych przez wnioskodawcę oraz jego żonę w 2013 r.; dokumentów wskazujących oraz potwierdzających wysokość wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem i leczeniem, w tym z leczeniem chorego syna; stosownej umowy najmu mieszkania potwierdzającej wysokość ponoszonej z tego tytułu opłaty.
W odpowiedzi na powyższe skarżący nadesłał pismo z dnia 5 lutego 2015 r., do którego załączył m.in. kserokopie dokumentów potwierdzających chorobę syna, okoliczność, że córka studiuje oraz fakt ponoszenia opłat za mieszkanie (1400 zł, 1200 zł i 1505 zł), wodę (350 zł) i energię elektryczną (251,28 zł). Wnioskodawca wskazał jednocześnie, że nie posiada dokumentów potwierdzających wysokość dochodu uzyskiwanego z prac dorywczych, bowiem dochód ten otrzymywał "bez pokwitowania". Skarżący zaznaczył, że żona nigdy nie była zarejestrowana jako osoba bezrobotna, bowiem wychowywała dzieci i pozostawała na jego utrzymaniu. Nie składał on ponadto zeznań podatkowych, a zaświadczenia z urzędu skarbowego nie może przedstawić, bowiem trzeba na nie czekać około 30 dni. Skarżący podkreślił też, że posiada zadłużenie, którego z powodu niskich dochodów nie może spłacić.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznał, że wnioskodawca nie wykazał należycie, iż znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Sąd I instancji zaznaczył, że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego we wniosku składanym przez stronę na urzędowym formularzu. W sytuacji, gdy oświadczenie strony okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że czynności określone w art. 255 powołanej ustawy podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia z 5 listopada 2010 r., sygn. akt II GZ 318/10). Strona, która pomimo niebudzącej wątpliwości treści wezwania nie stosuje się do niego i nie udziela wymaganych informacji, musi się natomiast liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami z tego tytułu. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej sytuacji materialnej wnioskodawcy uzasadnia odmowne załatwienie wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 27 lipca 2011 r., sygn. akt II OZ 650/11).
Następnie Sąd zauważył, że w rozpoznawanej sprawie, wobec uznania zawartych we wniosku informacji za niewystarczające i budzące wątpliwości, stosownym pismem z dnia 12 stycznia 2015 r. wezwano wnioskodawcę do złożenia – w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy – dodatkowych dokumentów pozwalających na pełną ocenę jego sytuacji materialnej, a tym samym ustalenie istnienia przesłanek do ewentualnego pozytywnego załatwienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący nadesłał co prawda pismo z dnia 5 lutego 2015 r., do którego załączył część żądanych przez Sąd dokumentów, jednakże nie można uznać, że należycie wywiązał się on z obowiązku wykazania swojej trudnej sytuacji majątkowej, co uzasadniałoby uwzględnienie złożonego wniosku. Przede wszystkim zauważyć trzeba, że wnioskodawca nie wykonał wezwania Sądu w zakresie przedłożenia dokumentów pozwalających stwierdzić faktyczny dochód trzyosobowej rodziny.
W złożonym oświadczeniu skarżący ograniczył się do wskazania, że rodzina utrzymuje się z podejmowanych przez niego prac dorywczych (około 1500 zł – 2000 zł miesięcznie). Fakt ten w żaden sposób nie został jednakże udokumentowany. Wbrew wezwaniu z dnia 12 stycznia 2015 r. skarżący nie przedłożył odpisów zeznań podatkowych, czy też stosownego zaświadczenia z właściwego Urzędu Skarbowego o wysokości osiąganych dochodów, wskazując, że dochód z podejmowanych prac dorywczych otrzymywał "bez pokwitowania" oraz że na uzyskanie zaświadczenia, iż zeznania podatkowe nie były składane musi czekać około 30 dni. Zdaniem Sądu brak dokumentów potwierdzających wysokość i źródło uzyskiwania dochodu uniemożliwia dokonanie pełnej i rzeczywistej oceny sytuacji materialnej skarżącego i jego możliwości płatniczych.
Zauważyć przy tym trzeba, że z załączonych do pisma z dnia 5 lutego 2015 r. kserokopii dokumentów wynika, iż rodzina ponosi stosunkowo wysokie koszty wynajmu mieszkania (od 1200 do 1505 zł miesięcznie), a także wysokie opłaty za energię elektryczną (251,28 zł) oraz wodę (350 zł). Biorąc zatem pod uwagę wskazaną w złożonym oświadczeniu wysokość uzyskiwanego dochodu (1500- 2000 zł) i wykazane (częściowe) wydatki, trudno uznać, że wskazany przez wnioskodawcę dochód jest jedynym źródłem utrzymania rodziny. Innymi słowy niemożliwe jest, aby z zadeklarowanego w oświadczeniu dochodu skarżący był w stanie ponosić powyższe wydatki oraz pozostałe koszty związane z utrzymaniem i leczeniem rodziny. W ocenie Sądu kwestia powyższa budzi więc uzasadnione wątpliwości, które nie zostały przez wnioskodawcę należycie i rzetelnie wyjaśnione.
W świetle powyższego Sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał należycie, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika i brak było podstaw do uwzględnienia złożonego w tym przedmiocie wniosku.
Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia J.M. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym skarżący wniósł o jego uchylenie oraz przyznanie mu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 245 § 1 i § 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl natomiast § 3 cytowanego artykułu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Według art. 246 § 1 P.p.s.a.- przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub częściowym - gdy udowodni, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel.
Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl).
Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
Ponadto, treść art. 246 § 1 P.p.s.a. wskazuje, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy.
W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie Sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności.
Zgodzić się należy z Sądem I instancji, iż w niniejszej sprawie nie zostało wykazane, aby zostały spełnione przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Okoliczności takie nie zostały także wykazane w złożonym zażaleniu. Dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącego należy mieć na uwadze, że wezwanie w trybie art. 255 P.p.s.a. do przedłożenia wskazanych dokumentów i oświadczeń obrazujących rzeczywisty stan majątkowy skarżącego zostało wykonane jedynie częściowo. W takiej sytuacji Sąd orzekł na podstawie informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w złożonych dodatkowo dokumentach. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela dokonaną przez Sąd I instancji ocenę sytuacji materialnej skarżącego, której konsekwencją była odmowa uwzględnienia wniosku. Słusznie bowiem uznano, że skarżący ani we wniosku, ani w złożonych dodatkowych dokumentach nie wykazał, by znajdował się w sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Trudno jest bowiem zaakceptować, jako wiarygodne, twierdzenia skarżącego, które nie zostały poparte odpowiednimi dowodami.
W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.