Postanowienie NSA z 5 lutego 2014 r., I OZ 58/14

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 5 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia "C." z siedzibą w B.

Od orzeczenia

od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 20 grudnia 2013 r. o sygn. akt II SA/Rz 1193/13

Skład

Sędzia NSA Irena Kamińska przewodniczący

Sprawa

w sprawie z wniosku Stowarzyszenia "C." z siedzibą w B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "C." z siedzibą w B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu administracyjnym postanawia: oddalić zażalenie.

Uzasadnienie

W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 100 złotych, Stowarzyszenie "C." z/s w B. (dalej: "Stowarzyszenie") wystąpiło z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi.

Postanowieniem z 6 grudnia 2013 r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Z zachowaniem ustawowego terminu strona wniosła od powyższego orzeczenia sprzeciw.

Z uzasadnienia wniosku oraz treści sprzeciwu wynikało, że Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie posiada żadnego majątku, nikogo nie zatrudnia, nie posiada środków finansowych i materialnych. Nie wynajmuje żadnego lokalu, a działalność prowadzi dzięki zaangażowaniu oraz nieodpłatnej pracy swoich członków. Nie uzyskuje dofinansowania ze środków publicznych, ponieważ jego działalność nakierowana jest na przestrzeganie praworządności oraz ujawnianie i piętnowanie różnych patologii w instytucjach państwowych, a dzięki temu zachowuje bezstronność. Nie pobiera składek od członków, którzy z reguły są osobami niezamożnymi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 20 grudnia 2013 r. o sygn. akt II SA/Rz 1193/13 odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.

W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia sąd pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawca posiadający status stowarzyszenia, z mocy art. 17 ust. 1 ustawy z 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), posiada osobowość prawną. A zatem ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obowiązane jest wykazać, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.).

Występując ze stosownym wnioskiem Prezes Stowarzyszenia podał, że jest ono organizacją typu non profit, a jego działalność opiera się jedynie na społecznej pracy członków. Nie dysponuje własnymi środkami finansowymi, ponieważ nie pobiera składek od swoich członków i nie ubiega się o dotacje. Podkreślenia jednak wymaga, że z mocy art. 10 ust. 1 pkt 7 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, statut stowarzyszenia powinien określać sposób uzyskiwania środków finansowych oraz ustanawiania składek członkowskich. Jak z kolei wynika z art. 33 ust. 1 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Takie też odpowiednie zapisy zawiera statut Stowarzyszenia.

Mając powyższe na względzie WSA uznał, że zgłoszone żądanie nie mogło zostać uwzględnione. Według jednoznacznego oświadczenia Prezesa Stowarzyszenia, pomimo zawarcia odpowiednich regulacji w statucie o źródłach powstawania majątku Stowarzyszenia, samo pozbawiło się ono dochodów na pokrycie kosztów swojej działalności, skoro nie pobiera chociażby składek od swoich członków. Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych WSA wskazał, że przerzucenie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia byłaby sfinansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku.

Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że prawo pomocy jest instytucją procesową mającą zapewnić prawo do sądu podmiotom bez majątku lub z bardzo niskimi dochodami, które przy wykorzystaniu wszystkich swoich możliwości nie są w stanie obiektywnie ponieść takich kosztów we własnym zakresie. Jeżeli zatem wnioskujący podmiot podejmuje działania, a raczej poprzez zaniechanie – nie wykorzystując wszystkich dostępnych możliwości do stworzenia zaplecza majątkowego – samowolnie pozbawia się środków na zaspokojenie kosztów swojej działalności statutowej, to zachowanie takie nie zasługuje na ochronę. Tym bardziej, że wartość wpisu od skargi wynosi w niniejszej sprawie zaledwie 100 zł, co nie wydało się WSA należnością wygórowaną. Brak było zatem – zdaniem sądu pierwszej instancji – podstawy do uznania, że Stowarzyszenie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, skoro stan ten został wywołany przez nie same.

Zażalenie na powyższe postanowienie wywiodło Stowarzyszenie, zarzucając naruszenie art. 246 p.p.s.a. oraz sprzeczność ustaleń faktycznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

W uzasadnieniu skarżący wskazał, że majątek stowarzyszenia wprawdzie zgodnie ze statutem powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów oraz ofiarności publicznej, ale takiego majątku stowarzyszenie nie posiada. Stowarzyszenie, jak wskazano, nie pobiera składek członkowskich.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej "p.p.s.a."), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.

Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.

W analizowanej sprawie Stowarzyszenie nie wykazało, ażeby nie posiadało możliwości zgromadzenia dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Jak zauważa się w orzecznictwie i doktrynie prawa, osoba prawna nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Zaniechanie pobierania minimalnych składek członkowskich czy pozyskiwania darowizn zmierza do przerzucenia kosztów i skutków własnej działalności na Skarb Państwa. (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, str. 504).

Z taką sytuacją ma się do czynienia w niniejszej sprawie. Jak przyznało samo Stowarzyszenie, jego członkowie nie uiszczają składek członkowskich, nie przeprowadza też zbiórek darowizn – mimo posiadanych w tym względzie możliwości. Brak jest także w aktach wskazania, aby było to spowodowane szczególnym ubóstwem członków Stowarzyszenia, czy brakiem możliwości organizacyjno-czasowych do przeprowadzenia zbiórki darowizn. Biorąc zatem pod uwagę kwotę wpisu od skargi (100 złotych), nie można uznać, iż w okolicznościach sprawy odmówienie Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych było zabiegiem nieproporcjonalnym. Przeciwnie, zgodnie z wolą ustawodawcy motywuje to Stowarzyszenie do aktywności w zakresie gromadzenia środków pieniężnych na swoją działalność, jak również do roztropnego podejmowania przez nie działalności skargowej na niwie sądowej. Należy wreszcie zaznaczyć, że w przypadku uwzględnienia skargi Stowarzyszenia, mogłoby ono – stosownie do art. 200 p.p.s.a. – dochodzić zwrotu uiszczonych kosztów sądowych, a zatem nie doszłoby do żadnego jego uszczerbku majątkowego.

Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji postanowienia.