Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II SA/Op 334/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 5 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Op 334/10 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi S. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia (...) stycznia 2010 r., nr (...) w przedmiocie zasiłku okresowego.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, iż przedmiotem skargi wniesionej przez S. H. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia (...) stycznia 2010 r., nr (...), którą utrzymano w mocy decyzję organu I instancji w sprawie odmowy przyznania pomocy w formie zasiłku okresowego z pomocy społecznej.
W toku postępowania sądowoadministracyjnego skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie adwokata z urzędu. Na podstawie formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 25 czerwca 2010r., a także pism skarżącej z dnia 4 sierpnia 2010r. i z dnia 27 sierpnia 2010r., będących odpowiedzią na wezwania referendarza sądowego do przedłożenia stosownych dokumentów i złożenia dodatkowych wyjaśnień, ustalono następujące okoliczności. S. H. prowadziła gospodarstwo domowe z trójką dzieci, to jest z bliźniakami D. i P. H., urodzonymi (...) stycznia 1990 r. i córką D. H., urodzoną 19 kwietnia 1995 r. Rodzina zajmowała mieszkanie spółdzielcze o powierzchni 48,65 m². Strona zaznaczyła, że dzieci nie posiadają żadnego majątku, a ich ojciec i jej mąż P. H. nie prowadzi z rodziną wspólnego gospodarstwa domowego, ponieważ wymaga stałej opieki ze względu na postępującą chorobę. Skarżąca zaznaczyła, że z OPS Nysa otrzymuje pomoc w postaci dodatku mieszkaniowego w kwocie 232,19 zł, a dzieci otrzymują zasiłek rodzinny w łącznej kwocie 367 zł. Ponadto dzieci mają prawo do stypendium, które w roku szkolnym 2009/2010 wyniosło po 850 zł. Strona zaznaczyła, że ponosi ogółem koszty utrzymania mieszkania w wysokości 200,08 zł, w tym energia – 106,75 zł. Do akt sprawy załączyła ponadto kserokopie decyzji Burmistrza Nysy w sprawach przyznania stypendiów szkolnych jej dzieciom.
Na wezwanie referendarza sądowego, strona nie przedłożyła natomiast deklaracji podatkowej dotyczącej podatku dochodowego od osób fizycznych, ani zaświadczenia o dochodach uzyskanych w 2009 r. Strona nie przedstawiła ponadto dowodów potwierdzających sposób rozliczenia środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży gospodarstwa rolnego, będącego uprzednio własnością męża P. H.. Na podstawie okoliczności znanych sądowi z urzędu ustalono bowiem, że P. H. był właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni ponad 17 ha położonej w K., gmina M. Nieruchomość powyższą sprzedał aktem notarialnym z 1 lipca 2008r. za kwotę 360.000 złotych w ratach płatnych: pierwsza w kwocie 190.000 złotych w momencie zawarcia umowy oraz w trzech kolejnych ratach po 60.000 złotych, 60.000 złotych i 50.000 złotych w okresach półrocznych od 31 grudnia 2008 r. do 31 grudnia 2009 r. Z wyjaśnień udzielonych przez skarżącą wynika, że środki ze sprzedaży w wysokości 60.000 złotych zostały przeznaczone na leczenie męża, a pozostała część środków darowana została rodzeństwu męża po 1/6 ceny ze sprzedaży gospodarstwa – co miało być - wykonaniem woli zmarłych rodziców. Na potwierdzenie tego jednakże, skarżąca nie przedłożyła żadnego dowodu.
Postanowieniem z dnia 5 listopada 2010r., na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z 24 września 2010r., sygn. akt II SA/Op 334/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Uzasadniając orzeczenie przyjęto między innymi, na skutek okoliczności ujawnionych przez Sąd z urzędu, a dotyczących zbycia za kwotę 360.000 złotych nieruchomości rolnej, iż skarżąca nie wykazała na jaki cel uzyskane środki zostały przeznaczone. Ponadto, w rozpatrywanej sprawie oświadczenia strony z dnia 4 sierpnia 2010r. i 27 sierpnia 2010r., w tym także co do kolejnej zabudowanej nieruchomości wnioskodawczyni położonej w R., a w większości wydzierżawionej, niczego tak naprawdę nie wyjaśniają, lecz są wręcz wymijające. Na ich podstawie nie sposób ocenić faktycznej sytuacji materialnej i rodzinnej S. H., poczynając od tak istotnej kwestii jak prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego z mężem, uczestnictwo P. H. w kosztach utrzymania dzieci, zasady zarządzania przez małżonków majątkiem dorobkowym i odrębnym oraz korzystania z niego, w tym także w aspekcie uzyskiwanych pożytków (czynsz dzierżawny).
Sąd wskazał, że orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego ocenia taką sytuację jednoznacznie, tzn. jeżeli strona w jakikolwiek sposób uchyla się od złożenia wyjaśnień, oświadczeń lub dokumentów służących ocenie jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, to musi się liczyć z odmową przyznania prawa pomocy. Sąd podniósł także, że majątek skarżącej, w tym nieruchomość w R., a także należący do jej męża samochód Volkswagen Sharan TDI wskazują, że skarżąca nie kwalifikuje się do grupy osób ubogich. Niezrozumiałe dla Sądu okazało się także niewykorzystywanie możliwości zarobkowych przez samą skarżącą, która jest osobą w wieku produkcyjnym, nie jest niepełnosprawna i nie choruje na przewlekłe choroby, a mimo tego nie jest zainteresowana w pokonywaniu trudności życiowych, odmawiając zawarcia z organem kontraktu socjalnego.
Postanowienie o odmowie prawa pomocy uprawomocniło się, bowiem skarżąca uchybiła terminowi do wniesienia środka zaskarżenia na to orzeczenie, co było podstawą dla Sądu I instancji do odrzucenia jej zażalenia, w dniu 17 grudnia 2010r. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 26 stycznia 2011r. w sprawie I OZ 41/11, podzielił pogląd tut. Sądu o przekroczeniu przez skarżącą ustawowego terminu przewidzianego do wniesienia zażalenia i oddalił zażalenie strony.
Wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2011r. WSA w Opolu oddalił skargę S. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia (...) stycznia 2010 r.
Wnioskiem z 12 kwietnia 2011 r. strona ponownie wystąpiła w tym samym postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, składając dodatkowo w trybie art. 252 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), urzędowy formularz. Na wezwanie Sądu z dnia 19 maja 2011r. o uzupełnienie wniosku przez złożenie dodatkowych oświadczeń, odniosła się piśmie z dnia 23 maja 2011r.
W ocenie Sądu pierwszej instancji wniosek strony z 9 maja 2011r., złożony na formularzu druku PPF, a następnie uzupełniony oświadczeniami złożonymi w piśmie z dnia 23 maja 2011r. należało traktować jako wniosek o zmianę postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 5 listopada 2010r., sygn. akt II SA/Op 334/10, w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy. Dokonując zatem oceny obydwu wniosków Sąd ten zauważył, że z porównania oświadczeń skarżącej na obu formularzach wynika identyczna sytuacja osobista samej skarżącej. Natomiast co do sytuacji materialnej stwierdził, że utrzymuje się ona z alimentów, zasiłku rodzinnego i dodatku mieszkaniowego wynoszących łącznie 386,99. Strona pominęła w określeniu stanu rodzinnego jedno dziecko (P.), w stosunku do stanu rodziny z wniosku z dnia 25 czerwca 2010r. Strona podniosła także, że nadal nie prowadzi z mężem wspólnego gospodarstwa domowego oraz od 2008r. korzysta w ograniczonym zakresie ze świadczeń pomocy społecznej i w dalszym ciągu jest bezrobotna.
Nie wykazała natomiast w porównaniu z poprzednim wnioskiem, że posiada gospodarstwo rolne w R., jednocześnie jednak w piśmie z dnia 23 maja 2011r., będącym uzupełnieniem – na wezwanie Sądu - złożonego na formularzu wniosku oświadczyła, że gospodarstwo powyższe należy do jej męża i do roku 2014r. jest dzierżawione. Odnosząc się do zapytania Sądu, czy dokonała rozliczenia podatku dochodowego za 2010r. wspólnie z mężem ograniczyła się do wskazania na brak dochodu oraz stwierdzenia, że z mężem wiąże ją tylko więź emocjonalna, a mąż gospodaruje odrębnie w myśl art. 6 pkt 14 ustawy o pomocy społecznej.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, zakres żądania ponownego wniosku z dnia 9 maja 2011r. o przyznanie prawa pomocy złożonego przez skarżącą oraz jej argumentacja są tożsame z żądaniem zawartym w poprzednim wniosku z dnia 25 czerwca 2010r.(k.18-19 akt). Z "nowego" formularza wniosku nie wynikają żadne nowe okoliczności nieznane Sądowi w momencie rozstrzygania poprzedniego wniosku. Skarżąca nie wykazała także, aby pogorszeniu uległa jej sytuacja materialna. Nie można bowiem uznać za zmianę okoliczności sprawy, ani inną wysokość dodatku mieszkaniowego, czy zasiłku rodzinnego, ani też podwyższenie alimentów z kwoty 20 zł do kwoty 30 zł na dziecko. Różnica w wysokości świadczeń, tj. 212,20 zł nie jest na tyle istotna, aby mogła stanowić o odmiennej ocenie sytuacji materialnej skarżącej na podstawie przesłanek przyznania prawa pomocy, określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a, w szczególności wobec zmniejszenia się liczby członków rodziny (niepozostawanie już w gospodarstwie domowym jednego z pełnoletnich synów).
Uprzednia odmowa przyznania pełnomocnika z urzędu związana była z tym, że z jednej strony skarżąca uchylała się od wykazania dokumentami i wyjaśnienia rzeczywistej sytuacji materialno – bytowej rodziny, zwłaszcza w kontekście zbycia przez jej męża P. H. gospodarstwa rolnego za kwotę 360.000 zł. Z drugiej zaś skarżąca nie wykorzystała własnych możliwości zarobkowych. Stan ten trwa nadal. Skarżąca w dalszym ciągu uchyla się od złożenia dokumentów i jednoznacznych wyjaśnień w zakresie jej sytuacji majątkowej. Ponadto, ponieważ skarżąca toczy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu jednocześnie kilkadziesiąt spraw z zakresu pomocy społecznej, z urzędu Sądowi wiadomym jest, że S. H. nie wykorzystuje własnych możliwości i nie stara się przezwyciężać powstałych problemów. Skarżąca jest od wielu lat bezrobotna, nie podejmuje pracy najemnej, nie prowadzi również zabudowanego gospodarstwa rolnego o pow. 6,7080 ha w R., które według oświadczenia skarżącej jest dzierżawione bez dochodu.
Wnioskodawczyni stwierdziła także, że gospodarstwo to, które jeszcze w formularzu wniosku z dnia 25 czerwca 2010r. było wykazywane jako jej własność, obecnie jest własnością męża, nie tłumacząc w jakich okolicznościach zmiana własności nastąpiła. Ponadto, strona dwukrotnie odmówiła zawarcia kontraktu socjalnego, co było podstawą odmowy przyznania jej świadczeń z pomocy społecznej (por. załączone druki projektów kontraktu socjalnego ze spraw II SA/Op 477/10, II SA/Op 478/10 i II SA/Op 68/11 tut. Sądu). W takiej sytuacji zdaniem Sądu pierwszej instancji nie było uzasadnionej podstawy, aby zmienić postanowienie z dnia 5 listopada 2010r., nie zaszła bowiem zmiana okoliczności sprawy o jakiej mowa w art. 165 P.p.s.a. We wniosku z dnia 9 maja 2011 r. oraz piśmie datowanym na 23 maja 2011 r. skarżąca nie powołała żadnych innych argumentów oraz nie przedłożyła dokumentów, które wskazywałyby na zaistnienie nowych okoliczności w przedmiotowej sprawie, wpływających w sposób istotny na ocenę jej sytuacji majątkowej.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła S. H. nie podnosząc jednak zarzutu naruszenia żadnego przepisu. W uzasadnieniu wnosząca zażalenie podniosła, iż pozostaje bezrobotna, znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej, a jej mąż prowadzi odrębne gospodarstwo.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie wskazać należy, iż postanowienia w przedmiocie prawa pomocy należą do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które, zgodnie z art. 165 P.p.s.a., mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Bez zmiany okoliczności sprawy Sąd nie może jednak uchylić i zmienić takiego postanowienia. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona.
W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego w okolicznościach niniejszej sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu prawidłowo zastosował art. 165 P.p.s.a. i wniosek S. H. z dnia 9 maja 2011r., złożony na formularzu druku PPF, a następnie uzupełniony oświadczeniami złożonymi w piśmie z dnia 23 maja 2011r. o przyznanie prawa pomocy, potraktował jako wniosek o zmianę postanowienia z dnia 5 listopada 2010 r. Ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy stanowił w istocie powtórzenie argumentacji jaką zawierał jej wcześniejszy wniosek. Wnioskodawczyni nie tylko nie wskazała istotnych nowych okoliczności, dotyczących jej sytuacji majątkowej, które przemawiałyby za przyznaniem jej prawa pomocy, lecz ponowienie uchyliła się od wykonania wezwania Sądu zmierzającego do wyjaśniania jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, a niewyjaśnienie tych okoliczności legło u podstaw rozstrzygnięcia, którego zmiany dotyczy jej wniosek.
Ponadto podkreślenia wymaga, iż zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy P.p.s.a. przyznanie prawa do pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania.
Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, iż rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zawsze zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.).
W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, Lex 552404).
W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji trafnie uznał, iż należało wyjaśnić, jakimi środkami dysponuje mąż wnioskodawczyni, i czy ma on środki na zapewnienie wsparcia finansowego rodzinie. Niewykonanie tego wezwania nie może być przez wnioskodawczynie sanowane poprzez wskazanie na nieistotną w okolicznościach tej sprawy zmianę struktury jej dochodów. Wnioskodawczyni, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności.
Z kolei art. 255 ustawy P.p.s.a. stanowi, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.
Mając na uwadze powyższe i uznając zaskarżone postanowienie oddalające wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy za odpowiadające prawu, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.