Postanowienie NSA z 3 lipca 2015 r., I OZ 660/15

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 3 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 marca 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 249/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych

Sprawa

w sprawie ze skargi M.M. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie ustalenia odszkodowania za nieruchomość postanawia 1) sprostować z urzędu oczywistą omyłkę w sentencji zaskarżonego postanowienia w ten sposób, że zamiast daty postanowienia "26 marca 2014 r.", wpisać datę "26 marca 2015 r." 2) oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Małgorzata Borowiec przewodniczący

Uzasadnienie

M.M. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że uzyskiwane przez niego dochody w wysokości 3.066 zł brutto, z których skarżący utrzymuje siebie oraz małoletniego syna, przeznaczane są w części (1.200 zł brutto miesięcznie) na alimenty na rzecz córki. Skarżący oświadczył, że posiada majątek w postaci domu o pow. [...] m² oraz budynku ([...] m²) wraz z działką ([...] m²) i wskazał, że obecnie toczy się postępowanie w sprawie podziału majątku. Brak możliwości uiszczenia wpisu od skargi uzasadnił niewypłaceniem mu przez organ odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, na której prowadził niegdyś działalność gospodarczą.

W związku z faktem, że udzielone we wniosku o przyznanie prawa pomocy informacje zostały ocenione przez referendarza sądowego jako niewystarczające do oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, pismem z dnia 24 listopada 2014 r. został on zobowiązany, na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), do uzupełnienia przedmiotowego wniosku w terminie 14 dni od dnia otrzymania wezwania, poprzez przedstawienie:

1. oświadczenia, czy małoletni W.M. pozostaje na wyłącznym utrzymaniu skarżącego, a także informacji dotyczących osoby, na której równolegle ze skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny względem małoletniego,
2. dokumentu wskazującego na wysokość aktualnie pobieranego wynagrodzenia,
3. odpisów wszystkich zeznań podatkowych skarżącego za ostatnie dwa lata,
4. wyciągów z wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych i lokat wraz z historią dokonanych na nich operacji z ostatnich trzech miesięcy,
5. szczegółowego wykazu wydatków ponoszonych miesięcznie na konieczne utrzymanie wraz z określeniem ich wysokości, w tym także przedstawienie dokumentów potwierdzających ich poniesienie,
6. dokumentów potwierdzających wysokość alimentów przyznanych na rzecz córki (np. odpisu wyroku sądu),
7. w przypadku zalegania ze spłatą alimentów – zaświadczenia o zaleganiu w spłacie alimentów.

W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący wniósł o wyznaczenie dodatkowego terminu do złożenia żądanych dokumentów, wskazując, że ich jeszcze nie otrzymał. Wyjaśnił, iż małoletni W.M. nie pozostaje na jego wyłącznym utrzymaniu. Koszty utrzymania syna skarżący ponosi wspólnie z matką dziecka. Alimenty na rzecz córki orzeczono wyrokiem sądu, jednakże do chwili obecnej skarżący nie otrzymał odpisu przedmiotowego orzeczenia.

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 16 stycznia 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2734/14 odmówił M.M. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że skarżący nie wykazał spełnienia ustawowych przesłanek, poprzez nienadesłanie stosownych dokumentów potwierdzających jego sytuację materialną.

Na skutek sprzeciwu skarżącego, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 26 marca 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 249/15 odmówił M.M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podał, że to na stronie spoczywa ciężar wykazania, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

W ocenie Sądu pierwszej instancji skarżący powyższej okoliczności nie wykazał. Ze złożonych oświadczeń wynika, że ma on stałe zatrudnienie i osiąga dochód w wysokości 3.066 zł brutto miesięcznie, będący źródłem utrzymania skarżącego oraz jego małoletniego syna (ur. 2013 r.). Wynagrodzenie skarżącego obciążone jest alimentami w wysokości 1200 zł. Nie wskazał on, że posiada jakiekolwiek inne zobowiązania finansowe. W tych okolicznościach ustalenie, czy skarżący ma możliwość wygospodarowania z osiąganych dochodów środków niezbędnych do uiszczenia kwoty 200 zł tytułem wpisu od skargi oraz innych, przyszłych kosztów sądowych, wymagało uzyskania od strony dodatkowych, szczegółowych informacji odnoszących się zarówno do osiąganych dochodów, jak i wydatków ponoszonych przez skarżącego na potrzeby prowadzonego przez niego gospodarstwa domowego. Wezwanie skarżącego do przedstawienia stosownych dokumentów i wyjaśnień służyć miało ustaleniu w sposób niebudzący wątpliwości, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby doprowadzić do uszczerbku utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarżący nie nadesłał dokumentów określonych w wezwaniu Sądu. Wprawdzie w piśmie z dnia 22 grudnia 2014 r., stanowiącym odpowiedź na to wezwanie, skarżący podkreślił, iż jeszcze nie otrzymał stosownych dokumentów niezbędnych do jego wykonania, to jednak zarówno składając sprzeciw, jak i później, skarżący tych dokumentów nie nadesłał. Nie wskazał też, na otrzymanie którego (których) z żądanych dokumentów nadal oczekuje, przyczyn trudności w jego (ich) pozyskaniu i ewentualnego terminu jego (ich) nadesłania Sądowi. Powyższe czyni niemożliwym ocenę, czy skarżący może być uznany za osobę, która ze względu na swój stan majątkowy i zdolności zarobkowe nie jest zdolna do poniesienia we własnym zakresie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Niezłożenie żądanych w trybie art. 255 p.p.s.a. dokumentów, powiązane z brakiem wskazania konkretnych okoliczności usprawiedliwiających taki stan rzeczy, skutkuje rozpoznaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o treść oświadczeń zawartych w złożonym formularzu oraz piśmie skarżącego z dnia 22 grudnia 2014 r. Skarżący nie wskazał na jakiekolwiek okoliczności świadczące o tym, że znajduje się w tak trudnej sytuacji finansowej, że poniesienie przez niego kosztów sądowych, w tym wydatku na wpis od skargi (200 zł) wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Poszukiwanie przez niego źródeł pokrycia tych kosztów wyłącznie w środkach pozyskanych z tytułu odszkodowania za nieruchomość jest nieuprawnione, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie zostało przez stronę wykazane, że środków tych nie może wygospodarować z bieżących dochodów. W związku z tym uznać należy, że sytuacja majątkowa skarżącego i jego rodziny nie została przez niego – mimo wezwania – w sposób zupełny wykazana, co nie pozwala na przyznanie prawa pomocy.

Powyższe postanowienie z dnia 26 marca 2014 r. stało się przedmiotem zażalenia M.M. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, wnosząc o jego zmianę, poprzez przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Podkreślił, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy opisał swoją aktualną sytuację majątkową, która do tej pory nie uległa zmianie. Dodał, że niewypłacenie mu odszkodowania (zaliczki) z tytułu wywłaszczenia nieruchomości uniemożliwia na chwilę obecną zapłatę jakiejkolwiek dodatkowej kwoty i pozostawia go bez środków do życia.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż w sentencji zaskarżonego postanowienia wystąpiła oczywista omyłka, polegająca na błędnym oznaczeniu daty jego wydania, dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 156 § 3 w związku z art. 166 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji.

Odnosząc się natomiast do oceny złożonego przez stronę zażalenia, wskazać należy, iż zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554).

Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącego należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Jak już wyżej wskazano, zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy strona skarżąca nie przedstawiła dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez nią kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy.

W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie Sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności.

Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo wymagał od skarżącego nadesłania dokumentów, o których mowa w wezwaniu z dnia 24 listopada 2014 r. Skarżący z tego obowiązku się nie wywiązał, zaś stosownych dokumentów nie nadesłał do dnia dzisiejszego, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę swojego rzeczywistego stanu majątkowego. Opierając się zatem wyłącznie na złożonych przez skarżącego oświadczeniach należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego nie dają bowiem podstaw do uznania, iż M.M. nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, zatem nie można przyjąć, iż powinien on zostać zwolniony od obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Dochody uzyskiwane przez stronę są bowiem na tyle wysokie, że pozwalają na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie obejmują jedynie wpis od skargi w kwocie 200 zł, ponieważ jej przedmiotem jest decyzja Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...], uchylająca decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...], wydaną w sprawie ustalenia odszkodowania za nieruchomość i przekazująca sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia, a zatem przedmiotem zaskarżenia jest decyzja kasacyjna organu odwoławczego, która nie nakłada zobowiązań pieniężnych.

W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie drugim sentencji.