Postanowienie NSA z 6 sierpnia 2013 r., I OZ 662/13

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 6 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 maja 2013 r. sygn. akt II SAB/Wa 456/12 o odmowie przyznania prawa pomocy

Sprawa

w sprawie ze skargi M. C. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 września 2009 r., sygn. akt I SAB/Wa 31/06 postanawia: oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Wiesław Morys

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 20 maja 2013 r., sygn. akt II SAB/Wa 456/12, na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej P.p.s.a., odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. C. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 września 2009 r., sygn. akt I SAB/Wa 31/06.

W uzasadnieniu Sąd wskazał, że wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF M. C. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego przez wnioskodawczynię oświadczenia o stanie rodzinnym wynikało, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i pełnoletnią córką. Podała, że nie uzyskuje żadnych dochodów, mąż otrzymuje miesięcznie 500 zł z tytułu prac dorywczych, zaś córka zarabia 2.000 zł na podstawie umowy o dzieło. Wyjaśniła, że uzyskiwane dochody wystarczają jedynie na podstawowe potrzeby. Jednocześnie oświadczyła, że zarówno ona, jak i pozostałe osoby prowadzące wspólne gospodarstwo domowe, poza mieszkaniem lokatorskim o powierzchni 64 m2, nie posiadają majątku ani oszczędności. Pismem z dnia 4 marca 2013 r. skarżąca uzupełniła powyższy wniosek, oświadczając, że rodzina nie korzysta z pomocy opieki społecznej, zarówno ona, jak jej mąż nie są zarejestrowani jako osoby bezrobotne. Skarżąca zaznaczyła przy tym, że dochody jej córki w lutym 2013 r. wyniosły 1607,50 zł. Dołączyła również kserokopie następujących dokumentów: jednej strony wyciągu z rachunku bankowego, informacji dotyczącej wysokości opłat za mieszkanie od stycznia 2013 r., upomnienia dostawcy energii elektrycznej w związku z nieopłaceniem rachunku za styczeń 2013 r. oraz ugody w sprawie rozłożenia na raty zadłużenia z tytułu opłat za mieszkanie z dnia 19 października 2012 r. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 20 marca 2013 r., sygn. akt II SAB/Wa 456/12, odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy. W dniu 15 kwietnia 2013 r. skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postawienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po ponownym zbadaniu akt sprawy doszedł do przekonania, że wnioskodawczyni nie wykazała, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Koszty sądowe, jakie skarżąca winna uiścić na obecnym etapie postępowania, to 100 zł tytułem wpisu (§ 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.). W tej sytuacji, w ocenie Sądu pierwszej instancji, wysokość osiąganych dochodów w gospodarstwie domowym skarżącej wskazuje, że jest ona w stanie ponieść pełne koszty niniejszego postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dlatego oddalił wniosek.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła M. C. podnosząc, iż jej córka "w miesiącach letnich nie osiąga dochodów", a ona sama nadal pozostaje bez pracy. Przytaczając orzeczenia sądów administracyjnych wnioskodawczyni podkreśliła, iż odmowa przyznania jej prawa pomocy jest równoznaczna z ograniczeniem prawa do sądu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:

1. w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
2. w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Brzmienie wskazanych wyżej przepisów oznacza, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Stąd też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia tego ciężaru na współobywateli. Bowiem z budżetu państwa pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010 r., II FZ 31/10, publ. Internetowa Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy zawiera wyczerpującą i przekonującą argumentację odnoszącą się do stanu faktycznego ustalonego obiektywnie na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawczyni wraz z mężem i dorosłą córką posiadają miesięczny dochód oscylujący w granicach 2-2,5 tyś. zł. Porównując zaś wielkość powyższej kwoty z wykazanymi przez wnioskodawczynię koniecznymi kosztami utrzymania, w tym opłatami mieszkaniowymi, opłatami za energię elektryczną, spłatą zadłużenia z tytułu zwłoki w opłatach za użytkowanie lokalu mieszkalnego, brak jest podstaw do uznania, że strona nie dysponuje środkami pieniężnymi, które mogłaby przeznaczyć na opłacenie jakichkolwiek kosztów sądowych w niniejszej sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Wyjaśnić również należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącej prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom niebędącym w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Ponownie trzeba podkreślić, że instytucja ta stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać też należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (p. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżąca nie wykazała, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, a w konsekwencji tego Sąd pierwszej instancji odmówił przyznania jej prawa pomocy, to nie można mówić o naruszeniu prawa do sądu.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia