Uzasadnienie
W punkcie pierwszym postanowienia z 10 lipca 2014 r., II SA/Bd 221/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy przyznał D S. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od opłat sądowych w ½ części oraz w punkcie drugim oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Wniosek został złożony w postępowaniu wszczętym skargą na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Włocławku z [...] stycznia 2014 r., nr [...] w przedmiocie opłaty adiacenckiej w wysokości 4350 złotych z tytułu wzrostu wartości nieruchomości.
W uzasadnieniu, Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący w terminie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną i mają na utrzymaniu dwoje dzieci w wieku szkolnym. Oświadczył, że mieszkają w domu o powierzchni mieszkalnej 140 m2. W oświadczeniu majątkowym strona skarżąca wskazała, że jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 0,3386 ha. Posiada samochód osobowy Opel [...] – rok produkcji 2003, a ponadto nie wykazał przy tym żadnego innego majątku nieruchomego, wartościowych rzeczy ruchomych, ani zgromadzonych zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.).
Skarżący nadto podkreślił, że jest jedynym żywicielem rodziny i jego dochód wynosi 3552,00 zł brutto miesięcznie. Z dołączonych przez skarżącego dokumentów i jego oświadczeń wynika, że ponosi następujące wydatki miesięcznie: 50 zł – opłata za gospodarowanie odpadami komunalnymi, ok. 300 zł – energia elektryczna, ok. 100 zł – neostrada, 450,32 zł – rata kredytu hipotecznego, 600 zł – w sezonie grzewczym 1 tona miału węglowego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego.
Opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły.
Należy jednakże mieć na uwadze także tę okoliczność, że Sąd odnosząc się do przesłanek przesądzających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi dokonywać wyważenia pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony, bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygania o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z 26 stycznia 2012 r., I FZ 570-581/11)
Zgodnie z przepisami art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny.
W ocenie Sądu I instancji, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie wykazał on, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania. Analiza złożonych dokumentów i wynikającego z nich poziomu miesięcznych wydatków koniecznych dla utrzymania rodziny, w odniesieniu do wysokości dochodu prowadzi do stwierdzenia, że co prawda sytuacja finansowa rodziny może być trudna, jednak umożliwia ona chociażby częściowe ponoszenie wydatków związanych z zainicjowanym postępowaniem sądowoadministracyjnym.
Sąd podkreślił, że to skarżący powinien podjąć działania, nawet jeżeli jest to trudne celem uiszczenia opłat sądowych, które na obecnym etapie ograniczają się do wpisu od skargi w wysokości 200 zł. Ponadto, Sąd wskazał, że skarżący przedstawiając dokumenty określające wydatki przedstawił również szereg dokumentów dotyczących ponoszenia wydatków niezwiązanych bezpośrednio z zabezpieczeniem niezbędnych potrzeb życiowych, wyżywienia, opłat eksploatacyjnych. Poza tym, przykładowo opłaty za ogrzewanie dotyczą sezonu grzewczego, wiec nie można twierdzić, że obecnie uszczuplają majątek skarżącego.
W ocenie Sądu, mając na uwadze aktualną wykazaną sytuację finansową skarżącego i możliwość poczynienia pewnych oszczędności, czy też uzyskania np. pomocy od innych osób, adekwatne jest przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od opłat sądowych w ½ części.
Zwalniając skarżącego z obowiązku uiszczania pełnych kosztów sądowych umożliwiono mu podjęcie ewentualnych starań o ustanowienie fachowego pełnomocnika. Jeżeli w ocenie skarżącego zachodzi konieczność ustanowienia radcy prawnego, to przy braku obowiązku poniesienia kosztów sądowych w całości, które nie ograniczają się jedynie do wpisu od skargi, będzie on w stanie podjąć starania by wygospodarować środki na jego opłacenie. Możliwość tę uzasadnia dodatkowo okoliczność ponoszenia wydatków związanych ze spłatą rat kredytu, czyli zobowiązań wobec instytucji komercyjnej w wysokości 450 zł miesięcznie. Ustalenia w tym zakresie mają, bowiem wpływ na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Fakt spłacania zobowiązań (pożyczek, kredytów) o charakterze prywatnoprawnym rozpatrywany jest jako możliwość ponoszenia dodatkowych kosztów z budżetu wnioskodawcy.
Na koniec Sąd wskazał, że ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy, gdyż jego obecność na tym etapie postępowania nie jest obowiązkowa. Złożona przez stronę skarga ma dla sądu wyłącznie charakter niewiążącej informacji na temat wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu. Sąd I instancji, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone. Oznacza to, że sąd ma nie tylko prawo ale przede wszystkim obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Co ważne przepis art. 6 p.p.s.a. zobowiązuje sąd do udzielania stronie występującej bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz do pouczania o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, zapewniając tym samym ochronę takiej strony.
W zażaleniu, D. S. zaskarżył opisane postanowienie i wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości.
W uzasadnieniu skarżący zaznaczył, że do wniosku zostały załączone oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, a także rachunki dokumentujące częściowo ponoszone wydatki związane z utrzymaniem skarżącego i rodziny.
Każda, nawet najmniejsza kwota zwiększa potencjalny koszt ustalonej w decyzji Prezydenta Miasta Włocławek opłaty adiacenckiej (4350 złotych), która jest zdaniem skarżącego wygórowana i niezasadna.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Nie wszystkie argumenty zażalenia mogły zostać uwzględnione.
Należy podkreślić, że przyznanie prawa pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a sąd administracyjny jest uprawniony do oceny wniosku z uwagi na treść art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i dlatego powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawie zaistniały okoliczności, które zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 uzasadniają przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika i zwolnienie od obowiązku ponoszenia części kosztów postępowania. D. S. wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Jak wskazał skarżący, otrzymuje on wynagrodzenie w kwocie 3552,00 zł brutto, które przeznacza na utrzymanie gospodarstwa domowego składającego się z czterech osób (w tym dwojga dzieci). Jako stałe koszty utrzymania podane zostały: 50 zł – opłata za gospodarowanie odpadami komunalnymi, ok. 300 zł – energia elektryczna, ok. 100 zł – neostrada, 450,32 zł – rata kredytu hipotecznego, 600 zł – w sezonie grzewczym 1 tona miału węglowego (miesięcznie 50 zł). Oprócz raty kredytu, koszty utrzymania wynoszą ok. 500 złotych. Trzeba więc uznać, że miesięczne koszty utrzymania rodziny wynoszą około 950 złotych. W tych kosztach nie zostały uwzględnione wydatki na jedzenie i inne niezbędne w bieżącym utrzymaniu wydatki. Nawet odejmując koszty utrzymania od kwoty wynagrodzenia brutto (odpowiada to ok. 2541 zł netto), w rodzinie skarżącego pozostaje 2602 zł na utrzymanie, czyli ok. 650 złotych na osobę w miesiącu.
Trzeba jednak zaznaczyć, że ta kwota jest realnie niższa (ok. 397,75 zł). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazana kwota nie jest wystarczająca, aby poczynić oszczędności w celu ustanowienia radcy prawnego, skarżący może jednak partycypować w kosztach postępowania sądowego w zakresie ustalonym przez Sąd I instancji.
Należy jednocześnie zaznaczyć, że argumenty związane z zasadnością opłaty adiacenckiej (w tym przypadku związanej z budową ulicy), tak jak i jej wysokości nie podlegają ocenie w postępowaniu związanym z przyznaniem prawa pomocy.
W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2, art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji postanowienia. O oddaleniu zażalenia w pozostałym zakresie, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 powołanej ustawy.