Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2016 r., sygn. akt III SAB/Kr 100/14 (dalej postanowienie z 29 kwietnia 2016 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz oddalił wniosek Z. Ś. o ustanowienie adwokata.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Z. Ś. (dalej skarżący), w kierowanym do Naczelnego Sądu Administracyjnego piśmie z 17 października 2015 r. sformułował m.in. "wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu".
Pismo to "pozostawiono do rozpoznania przez WSA w Krakowie, jako wniosek o przyznanie prawa pomocy (m.in. w zakresie ustanowienia pełnomocnika celem wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia".
Ze złożonego przez skarżącego formularza "PPF" wynikało, że skarżący domaga się zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Skarżący wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwiema córkami i że należy do niego mieszkanie o powierzchni 41 m2, które nazwał "norą". Twierdził, że nie posiada żadnych zasobów ani przedmiotów wartościowych. Przy dochodach gospodarstwa domowego adnotował kwotę "0 zł".
Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2016 r. III SAB/Kr 100/14 referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego.
Od postanowienia z 29 stycznia 2016 r. skarżący skutecznie wniósł sprzeciw.
Wezwano skarżącego w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa) do uzupełnienia wniosku o udzielenie prawa pomocy przez: oświadczenie czy skarżący posiada konto bankowe, a jeżeli tak to przedłożenie wyciągu z konta bankowego obrazującego historię operacji za ostatnie 3 miesiące; podanie dokładnej wysokości i źródła miesięcznych dochodów uzyskiwanych przez skarżącego (min. wynagrodzenie za pracę, zasiłki z pomocy społecznej, świadczenia z urzędu pracy, świadczenia z ZUS, wszelkie inne dochody); podanie czy dzieci skarżącego korzystają z jakichkolwiek form pomocy finansowej lub rzeczowej, a jeżeli tak to jakiego rodzaju lub w jakiej wysokości; wskazanie czy skarżący posiada status osoby bezrobotnej, a jeżeli tak to czy otrzymuje z tego tytułu zasiłek i w jakiej wysokości; podanie jakie są miesięczne koszty utrzymania skarżącego i jego rodziny (żywność, odzież, środki czystości, czynsz, opłaty za media i inne stałe wydatki związane z utrzymaniem), w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem negatywnych skutków procesowych.
W odpowiedzi na powyższe skarżący oświadczył, że nie posiada konta bankowego, utrzymuje się ze świadczeń MOPS, nie uzyskuje świadczeń z ZUS i nie ma innych dochodów. Stwierdził, że nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, a jego dzieci nie otrzymują żadnej pomocy finansowej. Zdaniem skarżącego koszty utrzymania jego rodziny są zerowe bo MOPS Tarnów odmawia mu świadczeń. Za marzec otrzymał 50 groszy na dzień bez prawa do opłat za media. Skarżący dodał, że środków czystości nie posiada od 16 lat.
WSA w Krakowie wyjaśnił, że z uwagi na to, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. a ppsa wnioskodawca ustawowo zwolniony jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej, postępowanie w części dotyczącej jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych należało umorzyć. Rozpoznaniu podlegał jedynie wniosek w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata (art. 161 § 1 pkt 3 w zw. z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ppsa).
Skarżący tylko częściowo uzupełnił wniosek o prawo pomocy zgodnie z zarządzeniem z 2 marca 2016 r. III SAB/Kr 100/14 (dalej zarządzenie z 2 marca 2016 r.; k. 139 akt sądowych). Skarżący nie podał jakie są jego miesięczne dochody i wydatki. Twierdzenia skarżącego nie przedstawiają w pełni sytuacji materialnej. Doświadczenie życiowe wskazuje, że nie jest możliwe utrzymanie siebie i rodziny za wskazane przez skarżącego kwoty (50 groszy na dzień), natomiast skarżący nie wskazał z jakiego tytułu uzyskuje środki do życia oraz z jakich form pomocy korzysta w celu utrzymania siebie i rodziny. Wobec tego, że skarżący nie przedstawił informacji ani dokumentów, które mogłyby zobrazować jego rzeczywistą sytuację finansową, Sąd I instancji został pozbawiony możliwości oceny zdolności finansowych skarżącego związanych z ewentualnymi kosztami ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. To zaś oznacza, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd I instancji, postanowieniem z 29 kwietnia 2016 r., na podstawie art. 246 § 1 pkt 1, art. 260 ppsa odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie wniosku o ustanowienie adwokata (k. 99-100, 119-123, 125-127, 129-131, 136, 139-143, 151-155 akt sądowych).
Zażalenie na to postanowienie wywiódł Z. Ś., domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia. Wskazał, że jest osobą bezrobotną i ma na utrzymaniu dwójkę małoletnich dzieci. W czasie kiedy skarżący składał wniosek o przyznanie prawa pomocy, otrzymywał jedynie zasiłek z MOPS Tarnów po 50 groszy na dzień. Skarżący wskazał, że Sąd I instancji nie wziął pod uwagę tego, że w marcu 2016 r. nie otrzymywał żadnego zasiłku co powodowało zagrożenie życia zgodnie z art. 108 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 poz. 267 ze zm. - dalej kpa; k. 162 akt sądowych).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 1 ppsa, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z treści powołanych przepisów wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się on w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, na które powołał się w swym wniosku o przyznanie prawa pomocy. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu dokumenty źródłowe dotyczące swego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Niedopełnienie obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia oraz żądanych dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.
W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie zarządzenia z 2 marca 2016 r., pismem z 4 marca 2016 r. wezwał Z. Ś. do złożenia dokumentów mających na celu ustalenie jego aktualnych możliwości finansowych (k. 140, 141 akt sądowych).
Skarżący oświadczył, że nie posiada konta bankowego, utrzymuje się ze świadczeń MPOS, nie uzyskuje świadczeń z ZUS i nie ma innych dochodów. Wskazał, że nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, a jego dzieci nie otrzymują żadnej pomocy finansowej. Zdaniem skarżącego koszty utrzymania jego rodziny są zerowe, ponieważ MOPS Tarnów odmawia mu świadczeń. Za luty otrzymał 50 groszy na dzień (k. 142 akt sądowych).
Sąd I instancji prawidłowo ustalił, że wnioskodawca nie przedstawił niezbędnych informacji oraz dokumentów, które pozwoliłyby na ustalenie jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych.
W przedmiotowej sprawie należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że z podanych przez skarżącego informacji dotyczących jego sytuacji materialnej, nie można było stwierdzić, że nie posiada on środków na pokrycie kosztów postępowania. Trudno zaakceptować, jako wiarygodne, twierdzenie skarżącego, że jego trzyosobowa rodzina jest w stanie funkcjonować bez żadnych dochodów, bądź z zasiłku z pomocy społecznej po 50 gr dziennie w lutym 2016 r. (k. 142 akt sądowych). Nie można tego stanowiska zweryfikować w świetle ustaleń organu pomocy społecznej, skoro skarżący wbrew obowiązkowi wynikającemu z ustawy, nie współpracuje z pracownikami socjalnymi (decyzje Prezydenta Miasta Tarnowa z [...] listopada 2014 r., znane Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu z urzędu – ze sprawy I OZ 171/15). Niezarejestrowanie się w Urzędzie Pracy i niepodjęcie pracy wskazuje na brak woli uzyskiwania dochodów – rezygnacja z możliwości uzyskiwania dochodów także przeciwiło się przyznaniu prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Brak danych wskazywanych w piśmie sądowym z 4 marca 2016 r. (art. 255 ppsa) uniemożliwił dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny, czy sytuacja majątkowa wnioskodawcy odpowiada przesłankom wymienionym w art. 246 § 1 pkt 1 ppsa. Prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka winna być stosowana tylko wobec osób, które w sposób przekonujący wykazały, że spełniają przesłanki do otrzymania pomocy. Nie ma podstaw do uwzględnienia żądania osoby, która nie wykaże, że spełnia warunki do otrzymania wnioskowanego prawa pomocy, bądź uchyla się od odpowiedzi na pytania Sądu co do statusu osoby bezrobotnej, wsparcia dla dzieci skarżącego.
Trafnie Sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy, gdyż wnioskodawca nie wykazał w sposób dostateczny, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 ppsa uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Dodatkowo podkreślić należy, że skarżący zainicjował wiele spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Krakowie oraz przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (tylko przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w okresie od 23 listopada 2006 r. do 15 czerwca 2016 r. zapadło 125 orzeczeń w sprawach wniesionych przez skarżącego, cbosa).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę, i skutkować winny odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd I instancji trafnie wyważył indywidualne prawo skarżącego do sądu i prawo do sądu ujmowane generalnie, którego elementem jest także prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Wobec ograniczenia środków publicznych, przyznanie skarżącemu prawa pomocy oznaczałoby wydłużenie postępowania w pozostałych sprawach sądowoadministracyjnych, które nie są wszczynane dla samego faktu zainicjowania sprawy, a zatem godzić mogłoby w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (postanowienie NSA z: 18.3.2014 r., I OZ 175/14; 18.12.2014 r., I OZ 1163/14; 19.12. 2014 r., I OZ 1179/14, cbosa).
Zaskarżone postanowienie nie narusza art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 16.7.2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, Lex 75481).
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ppsa, orzekł jak w sentencji postanowienia.