Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 18 września 2014 r., sygn. akt I OZ 760/14

Uzasadnienie

M. S. (dalej jako skarżący) pismem z dnia [...] listopada 2013 r. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] października 2013 r., nr [...], wydaną w przedmiocie zasiłku celowego.

W dniu [...] lutego 2014 r. Marek Sawicki wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata i zwolnienie z kosztów sądowych.

W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu wniosku skarżący wskazał, że jest bez środków do życia. Nie przysługuje mu emerytura, renta, jest bezrobotny. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i posiada mieszkanie o pow. 32 m2. Ponadto Marek Sawicki oświadczył, że nie osiąga dochodu, nie posiada innych nieruchomości, ani oszczędności.

Postanowieniem z dnia 28 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 3127/13, referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata.

W dniu 28 kwietnia 2014 r. M. S. złożył sprzeciw od ww. postanowienia. Podniósł, że jest bez środków do życia, w związku z czym przysługuje mu pomoc prawna z urzędu.

Zarządzeniem z dnia 3 czerwca 2014 r. Sąd wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z zapytaniem, czy przyznana skarżącemu renta jest przyjmowana przez uprawnionego, a w przypadku negatywnej odpowiedzi wystąpił o wskazanie łącznej kwoty zgromadzonego świadczenia.

W odpowiedzi na powyższe ZUS wskazał, że M. S. nabył uprawnienia do renty z tytułu niezdolności do pracy od 1 października 1998 r. – trwale. Łączna kwota przysługującego świadczenia za okres od dnia 1 października 1998 r. do dnia 30 czerwca 2014 r., wnosi 115.903,35 zł. Od przyznania renty świadczenie jest zawieszone.

Postanowieniem z dnia 8 lipca 2014 r. Wojewódzki Sąd administracyjny w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata.

Sąd I instancji przywołując prawne podstawy orzekania w sprawach prawa pomocy określone w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uznał, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika bez uszczerbku dla koniecznych kosztów jego utrzymania. Sąd I instancji podkreślił, że choć M. S. nie osiąga dochodu, to z informacji otrzymanej od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że przysługuje mu renta z tytułu niezdolności do pracy, której nie pobiera. W związku z czym kwota zgromadzonego świadczenia za okres od 1 października 1998 r. do dnia 30 czerwca 2014 r. wynosi 115.903,35 zł. W tych okolicznościach Sąd I instancji uznał, że skarżący może uzyskać środki pieniężne dokonując odbioru kwoty zgromadzonej z tytułu wskazanej, niepobieranej renty. Zatem jest osobą, która posiada środki do życia i może zabezpieczyć kwotę niezbędną do ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.

Sąd podkreślił, że, skoro M. S. zdecydował o niepobieraniu należnej mu renty, to musi ponieść konsekwencje swojego działania. Zaznaczył, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć, iż skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej z przyczyn od niego niezależnych. Jednocześnie jego sytuacji majątkowej w żaden sposób nie można porównywać do sytuacji majątkowej osób, które mimo podejmowanych starań nie są w stanie opłacić kosztów udziału w postępowaniu.

Sąd I instancji wyjaśnił, że nie orzekł w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych albowiem na mocy art. 239 pkt 1 lit a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) skarżący kwestionując działanie organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej korzysta z ustawowego zwolnienia do uiszczenia kosztów sądowych.

Powyższe stanowisko Sądu I instancji stało się przedmiotem zażalenia skarżącego do NSA. Z pism datowanych na [...] sierpnia 2014 r. adresowanych do NSA, WSA w Warszawie i Rzecznika Praw Obywatelskich wynika, że skarżący kwestionuje zasadność odmowy przyznania mu prawa pomocy i domaga się uwzględnienia jego wniosku w tym zakresie. Podnosi, że od lutego 2003 r. pozostaje bez środków do życia. Stwierdza, że ustanowienie adwokata z urzędu jest konieczne dla wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie z dnia 8 lipca 2014 r. w przeciwnym razie jego zażalenie zostanie odrzucone.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245, art. 246 oraz art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) wynika, że osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Od Sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania pomocy prawnej.

Użyte w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 określenie "gdy osoba wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jej dochody i sytuacja życiowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek czy choćby pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Z kolei stosownie do treści art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

W niniejszej sprawie z oświadczenia skarżącego złożonego na urzędowym formularzu PPF wynikało, że pozostaje bez środków do życia. Nie przysługuje mu emerytura, renta, jest bezrobotny. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i posiada mieszkanie o pow. 32 m2. Ponadto oświadczył, że nie osiąga dochodu, nie posiada nieruchomości, ani oszczędności oraz nie zatrudnia i nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem lub radcą prawnym.

Jednocześnie Sąd I instancji mając na uwadze informacje o przysługującym skarżącemu świadczeniu rentowym z ZUS (pismo ZUS z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w aktach administracyjnych sprawy) zarządzeniem z dnia 3 czerwca 2014 r. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z zapytaniem, czy przyznana skarżącemu renta jest przyjmowana przez uprawnionego. W razie negatywnej odpowiedzi zwrócił się o wskazanie łącznej kwoty zgromadzonego świadczenia.

W odpowiedzi na powyższe ZUS wskazał, że M. S. nabył uprawnienia do renty z tytułu niezdolności do pracy od 1 października 1998 r. – trwale. Łączna kwota przysługującego świadczenia za okres od dnia 1 października 1998 r. do dnia 30 czerwca 2014 r., wnosi 115.903,35 zł. Od przyznania renty świadczenie jest zawieszone.

Zdaniem NSA, w tych okolicznościach kiedy oświadczenie skarżącego na formularzu PPF pozostaje w niewątpliwej sprzeczności z informacją z ZUS, Sąd I instancji ustalając w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy stan majątkowy skarżącego powinien zastosować art. 255 p.p.s.a.

W ocenie NSA, uznanie oświadczenia skarżącego za wystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, kiedy jest ono bezwątpienia sprzeczne z informacjami o stanie majątkowym skarżącego pozyskanymi przez Sąd z innych źródeł uznać należy za nieuzasadnione. Wezwanie strony o dodatkowe oświadczenie wyjaśniające okoliczność nie pobierania przysługującej mu renty z ZUS, w sytuacji kiedy, jak twierdzi, pozostaje bez środków do życia, pomogłoby wyjaśnić zaistniałe wątpliwości i podjąć odpowiadające rzeczywistości rozstrzygnięcie.

W ocenie NSA, przyjęcie przez Sąd I instancji, że skarżący może dysponować wskazaną w informacji ZUS kwotą nie pobieranej renty, o której zdaje się skarżący w ogóle nie wiedzieć, a na pewno nie przyjmuje tego do wiadomości (traktuje jako żart) było przedwczesne. Umknęło Sądowi I instancji, że w odpowiedzi ZUS zawarto stwierdzenie, że od dnia przyznania renty tj. 1 października 1998 r. świadczenie "jest zawieszone". ZUS wskazał też na przepis art. 135 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013, poz. 1440 j.t. dalej jako u.e.r.) informując, że wypłatę świadczenia wznawia się od miesiąca, w którym ją wstrzymano, jednak za okres nie dłuższy niż 3 lata poprzedzające bezpośrednio miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty.

Warto w tym miejscu przywołać przepis art. 134 u.e.r., który stanowi, że wypłatę świadczeń wstrzymuje się, jeżeli:

1. powstaną okoliczności uzasadniające zawieszenie prawa do świadczeń lub ustanie tego prawa;
2. osoba pobierająca świadczenia mimo pouczenia lub żądania organu rentowego nie przedłoży dowodów stwierdzających dalsze istnienie prawa do świadczeń;
3. osoba uprawniona do świadczeń nie poddała się badaniu lekarskiemu lub psychologicznemu, bez uzasadnionych przyczyn, mimo wezwania organu rentowego;
4. okaże się, że prawo do świadczeń nie istniało;
5. świadczenia nie mogą być doręczone z przyczyn niezależnych od organu rentowego.

W myśl ust. 2 tego artykułu wstrzymanie wypłaty świadczeń następuje poczynając od miesiąca:

1. przypadającego po miesiącu, w którym ustało prawo do świadczenia ustalone wskutek okresowej niezdolności do pracy;
2. w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty w przypadkach, o których mowa w ust. 1 pkt 1-4, albo od następnego miesiąca, jeżeli wcześniejsze wstrzymanie wypłaty nie było możliwe;
3. za który przysługiwało świadczenie niedoręczone w przypadkach, o których mowa w ust. 1 pkt 5.

Zgodnie z art. 135 ust. 1 u.e.r. w razie ustania przyczyny powodującej wstrzymanie wypłaty świadczenia, wypłatę wznawia się od miesiąca ustania tej przyczyny, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty lub wydano z urzędu decyzję o jej wznowieniu, z uwzględnieniem ust.

2. W przypadkach określonych w art. 134 ust. 1 pkt 5 wypłatę świadczenia wznawia się od miesiąca, w którym ją wstrzymano, jednak za okres nie dłuższy niż 3 lata poprzedzające bezpośrednio miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty. (ust.2). Jeżeli wstrzymanie wypłaty świadczeń nastąpiło na skutek błędu organu rentowego, wypłatę wznawia się poczynając od miesiąca, w którym je wstrzymano, jednak za okres nie dłuższy niż 3 lata poprzedzające bezpośrednio miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty lub wydano decyzję z urzędu o jej wznowieniu(ust.3).

Mając powyższe na uwadze NSA stwierdza, że przyjęcie przez Sąd I instancji, że skarżący może dysponować kwotą zgromadzoną na koncie ZUS jest nieuprawnione. Wypłata świadczenia została zawieszona z nieznanych przyczyn. Sąd I instancji nie poczynił ustaleń co było przyczyną zawieszenia wypłaty świadczenia, nie zwrócił się też o wyjaśnienie tej kwestii przez ZUS. Niezasadne jest również twierdzenie, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej z przyczyn od niego zależnych. Z korespondencji autorstwa skarżącego można wywieść, że jest on osobą niezorientowaną w regulacjach prawnych. Brak wypłaty świadczenia może wynikać z jego nieporadności życiowej. Postawa skarżącego, który nie przyjmuje do wiadomości faktu posiadania świadczenia rentowego, nie występuje o jego wypłatę wskazuje na to, że potencjalna możliwość uzyskania środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego w tym konkretnym przypadku jest nierealna do spełnienia. W związku z tym chcąc ustalić faktyczną sytuację majątkową skarżącego należałoby wyjaśnić czy skarżący mając już wiedzę o przysługującym mu świadczeniu rentowym zamierza wystąpić do ZUS o wznowienie wypłaty świadczenia czy z własnej woli, świadomie rezygnuje z tej formy stałego dochodu. Dopiero takie stwierdzenie skarżącego umożliwia przyjęcie, że z własnej woli dopuszcza do sytuacji, w której nie stać go na pokrycie należnych kosztów.

Reasumując, Sąd I instancji nie dopełnił obowiązku pełnego wyjaśnienia okoliczności mających wpływ na określenie rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego poprzez zaniechanie wezwania skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia dotyczącego jego stanu majątkowego, w szczególności wyjaśnienia okoliczności niepobierania świadczenia rentowego, czym naruszył obowiązek wynikający z art. 255 p.p.s.a.

Z tych względów, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w sentencji.