Uzasadnienie
Z. R. w dniu 13 kwietnia 2015 r. złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu w celu wniesienia skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 20 listopada 2014 r., sygn. akt IV SA/Wr 75/14 oddalającym skargę (ewentualnie o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku). W uzasadnieniu wniosku podał, że jest osobą samotną, bezrobotną, nie osiąga dochodów, jest zmuszony głodować, nie posiada majątku. Posiada mieszkanie kwaterunkowe o powierzchni 25,30 m2, a czynsz, którego nie opłaca, wynosi 500 zł. Ostatni dochód (w listopadzie 2013 r.) to jednorazowe stypendium z urzędu pracy w kwocie 988 zł. Organ pomocowy odmawia mu pomocy, próbując wymusić podpisanie kontraktu socjalnego, nie gwarantując środków na jego realizację.
Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu postanowieniem z dnia 7 maja 2015 r. sygn. akt IV SO/Wr 15/15 odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu oraz umorzył postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych.
Rozpoznając wniosek w wyniku sprzeciwu wniesionego przez skarżącego, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 27 maja 2015 r., sygn. akt IV SO/Wr 15/15, umorzył postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych (pkt I) oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu (pkt II).
Odnosząc się do wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych Sąd wskazał, że skarżący, na mocy art. 239 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., zwolniony jest z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków). Wobec tego Sąd uznał, że postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jako bezprzedmiotowe należało umorzyć, o czym orzeczono w pkt I sentencji postanowienia.
W odniesieniu natomiast do wniosku skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w postaci adwokata Sąd I instancji uznał, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Sąd wskazał, że prawo pomocy, stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Natomiast charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowej i liczba wniesionych przez skarżącego spraw oraz liczba wniosków o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe (zakończonych postanowieniami o odrzuceniu tych skarg), a także liczba wniosków o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania oraz systematyczny wzrost liczby skarg wniesionych przez skarżącego, a przy tym i wniosków o przyznanie prawa pomocy w tych sprawach pozwala – w ocenie Sądu I instancji – na przyjęcie, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie.
Prawo pomocy stanowi zaś formę realizacji prawa do sądu i nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Sąd wskazał, że takie stanowisko znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (por. Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej system kontrolny – perspektywa systemowa i orzecznicza, red. M. Balcerzak, T. Jasudowicz, J. Kapelańska-Pręgowska, Toruń 2011).
Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie. Wyrażając niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i ustanowienie adwokata.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony, od której to zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi wyjątkowe odstępstwo. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Przyznanie przez sąd prawa pomocy, które jest formą dofinansowania udzielonego stronie z budżetu państwa, powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których wykazana zostanie w sposób nie budzący wątpliwości potrzeba udzielenia stronie pomocy w uzyskaniu dostępu do sądu.
W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (por. Piotr Przybysz, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym, [w:] H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, Warszawa 2003). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to powinno być jednak wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane.
W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (por. Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym; Prokuratura i prawo, nr 11/2007). Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw. Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd I instancji ocena, że działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę, jest prawidłowa i skutkować powinna odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Postępowanie sądowe nie może być bowiem celem samym w sobie. Natomiast ilość i charakter spraw podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. Stwierdzić należy, że o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego, licznych i merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa.
Sąd pierwszej instancji trafnie wyważył indywidualne prawo skarżącego do sądu i prawo do sądu ujmowane generalnie, którego elementem jest także prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Wobec ograniczenia środków publicznych, przyznanie skarżącemu prawa pomocy oznaczałoby wydłużenie postępowania w pozostałych sprawach sądowoadministracyjnych, które nie są wszczynane dla samego faktu zainicjowania sprawy, a zatem godzić mogłoby w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. również postanowienia NSA: z dnia 7 sierpnia 2015 r., I OZ 894/15, I OZ 892/15, z dnia 15 lipca 2015 r., sygn. akt I OZ 856/15, I OZ 857/15, z dnia 12 czerwca 2015 r., sygn. akt I OZ 583/15).
W konsekwencji stwierdzić należy, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo odmówił zastosowania w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i uznał, że wniosek Z. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata nie zasługiwał na uwzględnienie.
Odnosząc się natomiast do kwestii umorzenia postępowania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych wskazać należy, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Do takich spraw zalicza się niniejsza sprawa. Skoro skarżący, który jest zwolniony z obowiązku ponoszenia tych kosztów sądowych z mocy ustawy złożył w tym zakresie wniosek o przyznanie prawa pomocy, zasadnym było umorzenie postępowania, które stosownie do treści art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jest bezprzedmiotowe.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.