Postanowienie NSA z 15 października 2013 r., I OZ 892/13

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 15 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 sierpnia 2013 r., sygn. akt IV SA/Gl 394/12 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy

Sprawa

w sprawie ze skargi B. R. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku dla bezrobotnych postanawia: oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Barbara Adamiak

Uzasadnienie

1. Wyrokiem z 14 marca 2013 r. (sygn. akt IV SA/Gl 394/12) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę B. R. (dalej również: wnoszącego zażalenie) na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] lutego 2012 r. (nr [...]).
2. W dniu 21 marca 2013 r. B. R. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach pismo procesowe, w którym wniósł o ustanowienie adwokata z urzędu.

Następnie, odpowiadając na wezwanie Sądu z 22 marca 2013 r. B. R. nadesłał urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym sprecyzował, że domaga się nie tylko ustanowienia adwokata lecz nadto także zwolnienia od kosztów sądowych.

W treści formularza wnioskujący oświadczył, że gospodaruje samotnie i posiada mieszkanie o powierzchni 34,90 m2, które "współużytkuje" z synem. Nie dysponuje przy tym żadnymi środkami pieniężnymi ani przedmiotami wartościowymi i osiąga miesięczny dochód z tytułu emerytury, w kwocie [...] zł.

3. Wezwaniem z 20 czerwca 2013 r. wezwano wnoszącego zażalenie do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych dotyczących jego sytuacji materialnej. W tym zakresie zwrócono się do niego o:

• udokumentowanie uzyskiwanego dochodu. Wskazano, że należy w tym celu nadesłać na przykład przekaz pocztowy ("odcinek"), potwierdzający pobranie emerytury za ostatni miesiąc bądź kopię decyzji ustalającej aktualną wysokość tego świadczenia;
• podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (czynsz, opłaty za tak zwane "media", czyli energię elektryczną, wodę, gaz, telefon, a także wydatki na zakup żywności, środków czystości, na leczenie i zakup leków, inne wydatki). Wskazano przy tym, że wydatki ponoszone z tytułu czynszu i opłat za tak zwane "media" należy udokumentować (na przykład stosownymi dowodami wpłaty, fakturami VAT, paragonami). Z kolei w razie istnienia zaległości płatniczych w omawianym zakresie, należy przedłożyć aktualne dokumenty potwierdzające ten fakt (na przykład zaświadczenia o wysokości zaległości, wezwania do zapłaty).

4. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnoszący zażalenie nadesłał decyzję ZUS o waloryzacji pobieranej przezeń emerytury. Równocześnie przedłożył pismo procesowe datowane na 22 lipca 2013 r., w którym wywiódł, że "pozostałą część wezwania uważa za niestosowną i wnosi o jej uchylenie".
5. Postanowieniem z 5 sierpnia 2013 r. (sygn. akt IV SA/GL 394/12) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił B. R. przyznania prawa pomocy.

W uzasadnieniu orzeczenia Sąd wskazał, między innymi, że skarga w niniejszej sprawie została złożona na decyzję administracyjną wydaną w przedmiocie zasiłku dla bezrobotnych. Tym samym wnoszący zażalenie jest w niej zwolniony od kosztów sądowych z mocy samego prawa.

W odniesieniu do wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wnoszący zażalenie nie wyjaśnił wszystkich okoliczności umożliwiających dokonanie oceny całokształtu jego sytuacji materialnej. Jakkolwiek dochód uzyskiwany przez B. R. z tytułu emerytury nie jest wysoki, to jednak nie uzupełnił on swego wniosku w stopniu czyniącym zadość wezwaniu z 20 czerwca 2013 r.

Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, brak danych w powyższym zakresie uniemożliwia w pełni miarodajną ocenę jego sytuacji majątkowej. Ocena taka polegać musi wszakże nie tylko na analizie posiadanego przez stronę majątku i dochodów lecz również wysokości i charakteru obciążających ją wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem, a także na zbadaniu, czy wydatki te znajdują pokrycie w deklarowanych przez nią dochodach.

Jak wskazał Sąd, uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uznanie wskazanych we wniosku okoliczności za uprawdopodobnione, a w konsekwencji nie pozwala na przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie.

6. W piśmie z 13 września 2013 r. B. R. złożył zażalenie na postanowienie z 5 sierpnia 2013 r.

Wskazał, między innymi, że orzeczenie to wstrzymuje wyczerpanie drogi sądowej w Polsce. Stanowi ono dowód odmowy dla niego prawa do ich obrony. Odmowa ta jest niedorzecznością i upokarza wnoszącego zażalenie w świetle prawa. Ponadto, B. R. w okresie bezrobocia został wykluczony ze społeczeństwa i sponiewierany.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

7. Stan prawny, istotny w niniejszej sprawie, jest następujący.

7.1. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem.

7.2. Zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy.

7.3. Zgodnie art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów, należy ocenić jako niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem rozpoznającym wniosek o prawo pomocy, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku.

8. Stosując wyżej ustalony stan prawny, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, co następuje.

8.1. Informacje wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie były wystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych B. R.. Były bowiem lakoniczne i bardzo ogólne. Nie wskazywały w szczególności kosztów ponoszonych przez wnoszącego zażalenie. Odesłania do "pism procesowych, w których zaskarżona została (...) decyzja Wojewody Śląskiego" nie można traktować jako wystarczającego dla ustalenia, że wnoszący zażalenie wykazał, że należy mu się prawo pomocy.

8.2. Z tego względu, na podstawie art. 255 p.p.s.a., Sąd pierwszej instancji miał prawo dokonać wezwania o treści, która została opisana wyżej. Nie sposób uznać, że wezwanie to było niezgodne z prawem, czy niestosowne – zwłaszcza, że dotyczyło jedynie udokumentowania uzyskiwanego dochodu oraz podania i udokumentowania orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania. Wezwania tego wnoszący zażalenie nie wykonał w całości.

8.3. W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd pierwszej instancji trafnie przyjął, że wnoszący zażalenie nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy bowiem mieć na uwadze, że ciężar wykazania tego faktu spoczywał na wnoszącym zażalenie, a informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie były wystarczające do oceny, czy do wniosku należy się przychylić. Wezwanie, wydane na podstawie art. 255 p.p.s.a. nie zostało zaś wykonane. Zaskarżone postanowienie odpowiada więc prawu, a zażalenie należy oddalić.

8.4. Jednocześnie, Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że – jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji – w niniejszej sprawie B. R. jest zwolniony od kosztów sądowych z mocy prawa (art. 239 pkt 1 lit. b p.p.s.a.).

9. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.