Postanowienie NSA z 18 sierpnia 2015 r., I OZ 965/15

Sąd

Naczelny Sąd Administracyjny

Rozpoznanie

w dniu 18 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z.R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 maja 2015 r., sygn. akt IV SAB/Wa 220/14 o odmowie przyznania prawa pomocy

Sprawa

w sprawie ze skargi Z.R. na bezczynność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia 3 lutego 2014 r. o stwierdzenie nieważności postanowienia postanawia: oddalić zażalenie.

Skład

Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek przewodniczący

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 20 maja 2015 r., sygn. akt IV SAB/Wa 220/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, odmówił Z.R. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sprawie ze skargi Z.R. na bezczynność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia 3 lutego 2014 r. o stwierdzenie nieważności postanowienia.

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 28 listopada 2014 r. odrzucił skargę Z.R. na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia 3 lutego 2014 r. o stwierdzenie nieważności postanowienia.

Skarżący w dniu 22 grudnia 2014 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sadowych oraz ustanowienia adwokata. Wskazał, że mieszka w lokalu kwaterunkowym o pow. 25,30 m2; nie pracuje, nie uzyskuje jakichkolwiek dochodów. Ostatnim dochodem, jaki otrzymał w listopadzie 2013 r., było jednorazowe stypendium z powiatowego urzędu pracy w wysokości 988,40 zł brutto. Podniósł, że nie płaci czynszu i zadłużenie z tego tytułu wynosi ponad 60.000,00 zł. Zadłużenie z tytułu nieopłacania kosztów energii elektrycznej i gazu również wynosi ponad 60.000,00 zł. Skarżący oświadczył także, że koszty leczenia ambulatoryjnego i szpitalnego za przeszłe 11 lat wynoszą dwa miliony nowych złotych.

Pismem z dnia 16 stycznia 2015 r. wezwano skarżącego do przedstawienia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych potwierdzających jego stan majątkowy i dochody, to jest do:

1. złożenia oświadczenia o źródłach jego utrzymania w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz o wysokości tych źródeł utrzymania (w szczególności należało wyjaśnić, skąd skarżący czerpie środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych; czy korzysta z pomocy finansowej lub rzeczowej rodziny lub znajomych); a jeżeli tak to z jakiej i ewentualnie w jakiej wysokości;
2. udokumentowania posiadania zadłużenia z tytułu nieopłacanych kosztów: czynszu, energii elektrycznej i gazu oraz leczenia ambulatoryjnego i szpitalnego.

W piśmie z dnia 27 stycznia 2015 r. skarżący oświadczył, że w ostatnich trzech miesiącach nie uzyskiwał żadnych dochodów, zasiłków, renty, alimentów, nie posiada także rodziny ani znajomych, którzy mogliby go wesprzeć finansowo. Napisał, że załącza zaświadczenie o wszczęciu postępowania egzekucyjnego przez komornika z dnia 29 października 2014 r. w [...]oraz wyrok nakazowy Sądu Rejonowego dla [...]VI Wydział Karny z 20 listopada 2014 r. o sygn. [...].

Ponadto skarżący złożył kolejny formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym jako wydatki miesięczne wskazał: czynsz (500 zł), gaz (100 zł), energię elektryczną (100 zł), wyżywienie (6.000 zł), leczenie (6.000 zł).

Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Odnosząc się do żądania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych referendarz wskazał, że w przedmiotowej sprawie skarżący z mocy prawa nie ma obowiązku uiszczać kosztów sądowych. Odnośnie zaś do wniosku o ustanowienie adwokata, referendarz stwierdził, że uwzględnienie go nie było możliwe z powodu niewykonania przez skarżącego wezwania do uzupełnienia wniosku. Wskazane postanowienie doręczono skarżącemu w dniu 21 kwietnia 2015 r.

W piśmie z dnia 23 kwietnia 2015 r. Z.R. wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 14 kwietnia 2015 r. Sprzeciw, złożony przez skarżącego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu, został przekazany do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 27 kwietnia 2015 r.

Skarżący zażądał zwolnienia od kosztów sądowych ze względu na ciężką sytuację materialną, brak pracy i dochodów oraz jakiejkolwiek pomocy z MOPS i od innych osób. Wskazał, że jest zmuszony głodować. Stwierdził, że referendarz sądowy nie był właściwy do rozpoznania jego wniosku, a odmowa przyznania mu prawa pomocy stanowi manipulację i nadużycie prawa. W ocenie Z.R., Sąd jest zobowiązany do przyznania mu prawa pomocy, ponieważ udowodnił, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a ponadto wskazał na nowe okoliczności, uzasadniające wznowienie postępowania. Skarżący skonstatował, że odmowa uwzględnienia jego wniosku zamyka mu drogę do Sądu.

W świetle powyższego Sąd Wojewódzki – powołując się na treść art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) zwanej dalej "P.p.s.a."– zaskarżonym postanowieniem odmówił uwzględnienia powyższego wniosku wskazując w pierwszej kolejności, że stosownie do treści art. 239 pkt 1 lit. "e" P.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Sąd podkreślił, że zwolnienie przysługujące skarżącemu ma charakter ustawowy, co oznacza, że nie ma ona obowiązku uiszczania kosztów sądowych już od momentu wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego (wniesienia skargi), poprzez cały tok tego postępowania, zarówno przed sądem pierwszej instancji - wojewódzkim sądem administracyjnym, jak też przed sądem drugiej instancji - Naczelnym Sądem Administracyjnym.

W sytuacji ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych nie wydaje się w tym zakresie odrębnego orzeczenia, bowiem skutek w postaci zwolnienia od kosztów sądowych nastąpił już w momencie wniesienia skargi.

Przystępując z kolei do rozpoznania przedmiotowego wniosku w zakresie ustanowienia adwokata, Sąd wskazał, że zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).

Z treści powołanego przepisu wynika, że podstawą orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan rodzinny, majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Przywołana regulacja nie pozostawia również wątpliwości, co do tego, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. To zatem wnioskodawca zobowiązany jest w sposób wystarczający i niebudzący wątpliwości wykazać w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, że jego możliwości płatnicze nie pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, bądź, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Następnie Sąd zauważył, że stosownie do treści art. 255 P.p.s.a, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Co istotne, jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie.

W trybie powołanego przepisu wystosowano do Z.R. wezwanie z dnia 16 stycznia 2015 r. Wezwanie to miało na celu weryfikację wiarygodności oświadczeń strony o jej dochodach, majątku i wysokości zobowiązań. Oświadczenia skarżącego dotyczące uzyskiwanych dochodów (ich braku) oraz wydatków gospodarstwa domowego budzą wątpliwości chociażby z tego względu, że nie sposób na ich podstawie ustalić, w jaki sposób Z.R. pokrywa koszty koniecznego utrzymania. Z jednej stron skarżący podaje, że w ubiegłych latach nie pracował, a ostatnim świadczeniem, jakie otrzymał było wypłacone półtora roku temu stypendium z powiatowego urzędu pracy w wysokości 988,40 zł. Wskazuje też, że nie otrzymuje pomocy od żadnych instytucji, ani osób trzecich i musi głodować. Z drugiej strony określa wydatki gospodarstwa domowego, podając niewiarygodne kwoty kosztów wyżywienia (6.000 zł miesięcznie), czy leczenia (również 6.000 zł miesięcznie). Nie dokumentuje również w jakikolwiek sposób zadłużenia, które wedle jego oświadczeń wynosić ma przynajmniej 120.000 zł (nie licząc kosztów leczenia ambulatoryjnego i szpitalnego, które określił na 2.000.000 zł).

W ocenie Sądu, należyte wykonanie wezwania z dnia 16 stycznia 2015 r. było konieczne do ustalenia rzeczywistych możliwości płatniczych Z.R.. Skarżący nie wykonał tego wezwania, przedstawiając w odpowiedzi kolejne niewiarygodne i sprzeczne ze sobą oświadczenia dotyczące źródeł utrzymania i wielkości wydatków gospodarstwa domowego. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego nie podał jakichkolwiek nowych okoliczności, nadal nie udokumentował też deklarowanego zadłużenia. Takie postępowanie strony wyklucza pozytywne rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania jej prawa pomocy. Jeżeli bowiem wnioskujący o przyznanie prawa pomocy uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jego sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie.

Z.R. w złożonym zażaleniu, zaskarżając powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i wnosząc o jego uchylenie, zakwestionował jego prawidłowość.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 245 § 1 i § 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl natomiast § 3 cytowanego artykułu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

Według art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.- przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Z treści tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo uznał, że skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja majątkowa uzasadniała wydanie odmiennego, niż zaskarżone postanowienia. Analiza informacji zawartych w przedłożonym formularzu oraz w innych dokumentach prowadzi do wniosku, że nie wskazał w sposób rzetelny swojej sytuacji majątkowej, podając sprzeczne, a przez to mało wiarygodne informacje w tym zakresie.

Należy ponownie podkreślić, iż ustawodawca jednoznacznie uzależnił przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – a więc także w zakresie ustanowienia pełnomocnika – od wykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący był zatem zobligowany udowodnić, że takimi środkami finansowymi nie dysponuje. Obowiązkowi temu jednak nie sprostał. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając przedmiotowy wniosek prawidłowo zatem przyjął, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, dokonując w tym kontekście prawidłowej weryfikacji przedstawionych przez skarżącego informacji.

Podkreślić należy, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie Sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności.

Zgodzić się należy z Sądem I instancji, iż w niniejszej sprawie nie zostało wykazane, aby zostały spełnione przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Okoliczności takie nie zostały także wykazane w złożonym zażaleniu. Dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącego należy mieć na uwadze, że wezwanie w trybie art. 255 P.p.s.a. do przedłożenia wskazanych dokumentów i oświadczeń obrazujących rzeczywisty stan majątkowy skarżącego nie zostało wykonane prawidłowo. W takiej sytuacji Sąd orzekł na podstawie informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w złożonych dodatkowo dokumentach. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela dokonaną przez Sąd I instancji ocenę sytuacji materialnej skarżącego, której konsekwencją była odmowa uwzględnienia wniosku. Słusznie bowiem uznano, że skarżący ani we wniosku, ani w złożonych dodatkowych dokumentach nie wykazał, by znajdował się w sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Trudno jest bowiem zaakceptować, jako wiarygodne, twierdzenia skarżącego, które nie zostały poparte odpowiednimi dowodami.

W świetle powyższego Sąd I instancji zasadnie uznał, iż skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, że spełnia przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanej części.

Zasadnie Sąd Wojewódzki również przyjął, że - z uwagi na przedmiot sprawy - skarżący nie ma obowiązku uiszczać kosztów sądowych.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił zażalenie oddalić