Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 22 czerwca 2022 r., sygn. akt I SPP/Kr 232/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie utrzymał w mocy zarządzenie starszego referendarza sądowego z dnia 26 listopada 2021 r. o pozostawieniu bez rozpoznania wniosku R. M. (dalej: "Skarżący") o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Pismem z 1 listopada 2022 r. Skarżący wniósł osobiście sporządzoną skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem wskazanego powyżej orzeczenia. Jako podstawę skargi wskazano art. 178 oraz art. 194, art. 260 i art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.) dalej "p.p.s.a.", poprzez nieprawidłową wykładnię. Zdaniem Strony skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem jest zasadna bowiem powstawała szkoda u Skarżącego i zostały naruszone jego konstytucyjne prawa.
Jednocześnie Strona złożyła wniosek o wyłączenie sędziego B. W. od orzekania w sprawie. Skarżący wskazał, że sędzia rozpoznający sprawę jest stronniczy i celowo wprowadził go w błąd, informując że od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie przysługuje żaden środek zaskarżenia.
Końcowo Skarżący wniósł o zwrócenie się do Rzecznika Praw Obywatelskich celem wstąpienia do sprawy i weryfikacji czy sędzia rozpoznający sprawę nie łamie Konstytucji.
Pismem z dnia 24 lutego 2023 r. Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia podlegała odrzuceniu wobec niespełnienia wymogów formalnych.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, który pozwala podważyć prawomocne orzeczenia sądu, jako niezgodne z prawem. Jednak jej celem nie jest wzruszenie kwestionowanego orzeczenia, a jedynie uzyskanie prejudykatu w sprawie toczącej się przed sądem powszechnym o odszkodowanie. Wyrok NSA uwzględniający skargę stanowi bowiem jedną z pozytywnych materialnoprawnych przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa (na ten temat zob. B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2011, s. 612 – 613 oraz wyrok SN z dnia 22 lipca 2010 r., I CNP 100/09).
Zgodnie z art. 285h § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odrzuca na posiedzeniu niejawnym skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, jeżeli ulegała ona odrzuceniu przez sąd niższej instancji, skargę wniesioną po upływie terminu, skargę niespełniającą wymagań określonych w art. 285e § 1, jak również skargę z innych przyczyn niedopuszczalną. Literalne brzmienie tego przepisu wskazuje na automatyzm w działaniu Naczelnego Sądu Administracyjnego i określa obowiązek, nie zaś uprawnienie do odrzucenia skargi jeżeli zachodzą okoliczności określone w tym przepisie. Oznacza to także, że Sąd nie może poszukiwać, czy też modyfikować (w zastępstwie niejako za Stronę) podstaw skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia, a jedynie ją rozpoznać w granicach wskazanych przez Skarżącego (postanowienie z 25 lipca 2018 r., sygn. akt I GNP 3/18).
Ponadto, jak wskazuje art. 285l p.p.s.a., w przypadkach nieuregulowanych do postępowania wywołanego wniesieniem skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Zgodnie zaś z art. 175 § 1 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna być sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika. Niespełnienie tego wymogu prowadzi do jej odrzucenia zgodnie z sankcją zawartą w art. 285f § 3 p.p.s.a.
W stanie niniejszej sprawy skarga została sporządzona i osobiście podpisana przez Skarżącego, który nie należy do kręgu osób wymienionych w art. 175 p.p.s.a., co stanowiło wystarczającą podstawę do jej odrzucenia.
Należy podkreślić, że o ile niezamieszczenie podpisu pod skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (czy też skargą kasacyjną), jeśli z jej treści wynika, że została sporządzona przez uprawnioną osobę, stanowi brak o usuwalnym charakterze, który obliguje sąd do wezwania do jego uzupełnienia, o tyle podpisanie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (czy odpowiednio skargi kasacyjnej) przez osobę niewymienioną w art. 175 p.p.s.a. stanowi uchybienie, które skutkuje jej odrzuceniem bez wzywania do usunięcia braków (zob. np. postanowienie NSA z 4 stycznia 2012 r., I OZ 1088/11; z 10 sierpnia 2022 r., I FZ 79/22). Wymóg sporządzenia skargi przez wymienione w art. 175 p.p.s.a. osoby ma bowiem charakter materialny, a nie formalny, który może zostać usunięty.
W związku z powyższym zupełnie poza przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest kwestia tego czy i jakie czynności podejmuje Skarżący w zakresie realizacji przyznania mu prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika wyrażone wnioskiem z dnia 24 lutego 2023 r. W istocie bowiem nie można konwalidować ab initio niedopuszczalnej skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia następczym wyznaczeniem nowego pełnomocnika.
Nie jest też relewantne dla niniejszego rozstrzygnięcia przeświadczenie Strony o niekonstytucyjności instytucji tzw. przymusu adwokacko-radcowskiego. Tutejszy Sąd nie podziela tych zapatrywań, zaś sama kwestia dopuszczalności takiej instytucji zarówno w świetle Konstytucji jak i prawa do Sądu niejednokrotnie stanowiła przedmiot rozważań doktryny i orzecznictwa. Normy prawne statuujące tę instytucję korzystają z domniemania konstytucyjności, od których ustawa nie przewiduje odstępstw, dopóki nie zostaną zakwestionowane skutecznie na gruncie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym.
Zaznaczyć również należy, że ustanowiony w art. 175 p.p.s.a. tzw. przymus adwokacko-radcowski nie stanowi ograniczenia prawa do sądu, gdyż to rozwiązanie zapewnia stronie niemającej odpowiedniego przygotowania prawnego możliwość skutecznego wniesienia takiego sformalizowanego środka zaskarżenia.
W dalszej kolejności należy zauważyć, że stosownie do art. 285e § 1 p.p.s.a. skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia winna zawierać oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem zakresu zaskarżenia (pkt 1), przytoczenie jej podstaw oraz ich uzasadnienie (pkt 2), wskazanie przepisu prawa, z którym zaskarżone orzeczenie jest niezgodne (pkt 3), uprawdopodobnienie wyrządzenia szkody spowodowanej przez wydanie orzeczenia, którego skarga dotyczy (pkt 4), wykazanie, że wzruszenie zaskarżonego orzeczenia w drodze innych środków prawnych nie było i nie jest możliwe, a ponadto - gdy skargę wniesiono przy zastosowaniu art. 285a § 2 p.p.s.a. - że występuje wyjątkowy przypadek uzasadniający jej wniesienie (pkt 5), oraz wniosek o stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem (pkt 6). Wobec sformalizowanego charakteru omawianego środka zaskarżenia wszystkie wyszczególnione wymagania są samoistne, niezależne i nie mogą być nawzajem zastępowane ani pomijane (postanowienie SN z 25 sierpnia 2010 r., II BU 2/10; postanowienie NSA z 11 lipca 2012 r., II FNP 7/12; postanowienia NSA z 15 grudnia 2021 r., III FNP 3/21 i III FNP 4/21), zaś jakiekolwiek braki w omawianym zakresie, podobnie jak w przypadku niespełnienie wymogu przymusu adwokacko-radcowskiego, nie podlegają uzupełnieniu w wyniku wezwania przewodniczącego, z wyjątkiem uchybień co do wymogów właściwych dla każdego pisma w postępowaniu (art. 285h § 1 p.p.s.a.).
Poddana badaniu w niniejszym postępowaniu skarga większości wskazanych wymogów konstrukcyjnych nie spełnia. W jej treści nie określono zakresu zaskarżenia. Chodzi przy tym o wyraźne wskazanie, w jakiej części Strona upatruje niezgodności z prawem danego postanowienia, w sposób skorelowany następnie z wywodami uzasadnienia tej skargi. Nie został również spełniony warunek uprawdopodobnienia wyrządzenia szkody spowodowanej wydaniem orzeczenia, którego dotyczy. Uprawdopodobnienie nie jest poddane ścisłym regułom dowodzenia, niemniej musi zachować walor wiarygodności w świetle reguł logiki i doświadczenia życiowego. Konieczne jest wskazanie czasu wyrządzenia szkody, jej postaci oraz związku przyczynowego między wystąpieniem uszczerbku a wydaniem orzeczenia, czego w rozpoznawanej sprawie zabrakło.
Rozpatrując wniosek Strony o zawiadomienie Rzecznika Praw Obywatelskich o przedmiotowej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że na podstawie art. 8 § 1 p.p.s.a. Rzecznik Praw Obywatelskich może wziąć udział w każdym toczącym się postępowaniu, a także wnieść skargę, skargę kasacyjną, zażalenie oraz skargę o wznowienie postępowania, jeżeli według jej oceny wymagają tego ochrona praworządności lub praw człowieka i obywatela. Uprawnienie to nie wiąże się z obowiązkiem Naczelnego Sądu Administracyjnego zawiadamiania Rzecznika Praw Obywatelskich o zawisłej sprawie sądowej, a uprawnia Stronę lub podmiot, któremu przymiot strony w sprawie nie przysługuje, by zwrócić się do Rzecznika z wnioskiem o wzięcie udziału w danej sprawie sądowoadministracyjnej. Z tych względów uznać należy, że to Strona wnosząca skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia uprawniona była do zwrócenia się do Rzecznika Praw Obywatelskich przedstawiając motywy swego żądania. Naczelny Sąd Administracyjny takiej konieczności nie stwierdził.
Odnosząc się natomiast do wniosku Skarżącego o wyłączenie sędziego B. W. od orzekania w sprawie, wskazać należy, że nie jest to przedmiotem niniejszego postępowania, ponieważ wykracza poza prawne i faktyczne ramy postępowania wywołanego wniesioną skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w niniejszej sprawie stanowi wyłącznie kontrola legalności postanowienia WSA w Krakowie z dnia 22 czerwca 2022 r.
Podniesienia wymaga także, że w niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny odrzuca przedmiotową skargę na etapie formalnego jej badania, a zatem przed merytorycznym rozpoznaniem jej treści. Jak wskazywano w dotychczasowym orzecznictwie, skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia można wnieść tylko raz, przy czym przyjmuje się, że o tym czy jest to kolejna skarga w sprawie powinien decydować nie tyle sam fakt wniesienia skargi, lecz to, czy wcześniejsza skarga została przyjęta przez NSA do merytorycznego rozpoznania. Zatem odrzucenie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia, co do zasady nie pozbawia strony prawa do ponownego wniesienia skargi (postanowienie z 25 lipca 2018 r., sygn. akt I GNP 3/18).
Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 285f § 3 i art. 285h § 1 p.p.s.a. skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, podlegała odrzuceniu.
Wymieniony orzeczenia sądów administracyjnych przywołane w niniejszym uzasadnieniu publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.