Uzasadnienie
- Postanowieniem z dnia 11 maja 2015 r. o sygn. I SA/Wr 291/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odrzucił skargę L. sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej: skarżąca) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we Wrocławiu z dnia 12 grudnia 2014 r. o nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2008 r. Jako podstawę prawną powołano art. 220 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne (podobnie, jak inne cytowane w uzasadnieniu orzeczenia) na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. W uzasadnieniu WSA we Wrocławiu podał, że pomimo prawidłowo doręczonego w dniu 21 kwietnia 2015 r. (wtorek) odpisu zarządzenia z dnia 30 marca 2015 r. wzywającego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, skarżąca wymaganej opłaty w terminie 7 dni od doręczenia wezwania nie uiściła. W ocenie WSA we Wrocławiu, skarżąca nie może obalić domniemania doręczenia przesyłki powołując się na ogólnikowe twierdzenie podmiotu, któremu zleciła odbiór swojej korespondencji, że korespondencja ta nie została doręczona.
- Na powyższe postanowienie skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika - radcę prawnego) wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając to postanowienie w całości. Sformułowała także wniosek o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie, a także o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie:
(I) prawa materialnego, tj. (1) art. 2 ust. 1, art. 3 pkt 1, pkt 2, pkt 4, pkt 8, pkt 20 ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. Prawo pocztowe (Dz. U. poz. 1529 ze zm.; dalej: p.p.) poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że nadanie i doręczenie przesyłki zawierającej zarządzenie z 30 marca 2015 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego (dalej jako: "zarządzenie") jest skuteczne, pomimo błędnego oznaczenia adresata przesyłki na stronie adresowej przesyłki, (II) przepisów postępowania, tj.: (1) 65 § 1 p.p.s.a. poprzez nadanie błędnie zaadresowanej przesyłki zawierającej zarządzenie; (2) art. 73 p.p.s.a. poprzez błędne ustalenie skuteczności doręczenia stronie per awizo zarządzenia, a w konsekwencji błędne przyjęcie, iż upłynął termin do uiszczenia wpisu sądowego; (3) art. 73 p.p.s.a. poprzez błędne ustalenie, że doręczenie stronie zarządzenia było skuteczne i nie doszło do naruszenia warunków formalnych doręczenia przesyłki przez operatora pocztowego, w tym formalnej poprawności wszystkich elementów warunkujących skuteczność doręczenia; (4) art. 73 p.p.s.a. poprzez odrzucenie skargi w wyniku niewłaściwej oceny zgodności z przepisami o doręczeniach i skuteczności doręczenia zarządzenia oraz pominięcia przez sąd pierwszej instancji nieprawidłowości, jakich dopuścił się operator pocztowy w doręczeniu przesyłki; (5) art. 73 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe interpretowanie okoliczności faktycznych w kontekście przesłanek uzasadniających przyjęcie fikcji prawnej doręczenia; (6) art. 73 p.p.s.a. poprzez błędne ustalenie rzeczywistego przebiegu zdarzeń doręczenia przesyłki zawierającej zarządzenie; (7) art. 73 § 1 p.p.s.a. poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości niemożności doręczenia przesyłki w sposób przewidziany w art. 65-72 p.p.s.a.; (8) art. 73 § 1 i 3 p.p.s.a. poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości awizowania przesyłki w dniach 7 i 15 kwietnia 2015 r.; (9) art. 73 § 2 p.p.s.a. poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości umieszczenia w oddawczej skrzynce pocztowej, a gdy to nie jest możliwe, na drzwiach mieszkania adresata lub w miejscu wskazanym jako adres do doręczeń, na drzwiach biura lub innego pomieszczenia, w którym adresat wykonuje swoje czynności zawodowe, zawiadomienia o złożeniu przesyłki wraz z informacją o możliwości jej odbioru w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy w terminie siedmiu dni od dnia pozostawienia zawiadomienia; (10) art. 73 § 2 p.p.s.a. poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości złożenia pisma w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy; (11) art. 73 § 3 p.p.s.a. poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości powtórnego zawiadomienia o możliwości odbioru pisma w terminie nie dłuższym niż czternaście dni od dnia pierwszego zawiadomienia o złożeniu pisma w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy; (12) art. 73 § 4 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że przesyłka sądowa zawierająca zarządzenia została stronie skutecznie doręczona w trybie art. 73 § 4 p.p.s.a.; (13) art. 73 § 4 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że zarządzenie zostało skutecznie doręczone stronie w trybie zastępczym, pomimo niezbadania przez sąd pierwszej instancji zachowania warunków formalnych pozwalających na przyjęcie fikcji prawnej doręczenia; (14) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez niewyjaśnienie przyczyn dokonania rozstrzygnięcia na podstawie jednego z dowodów, to jest adresowej strony przesyłki, przy całkowitym pominięciu innego dowodu znajdującego się w aktach sprawy, to jest formularza potwierdzenia odbioru; (15) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe interpretowanie okoliczności faktycznych w kontekście przesłanek uzasadniających przyjęcie fikcji prawnej doręczenia; (16) art. 141 § 4 zdanie drugie p.p.s.a. poprzez zawarcie w uzasadnieniu postanowienia błędnych ustaleń co do sposobu stosowania przepisów o doręczeniach oraz kwestii oceny skuteczności doręczenia w związku z naruszeniami przepisów postępowania w zakresie formalnych wymogów dotyczących doręczeń; (17) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak pełnego merytorycznego uzasadnienia prawnego i faktycznego postanowienia o odrzuceniu skargi, a jedynie niepełne i błędne odniesienie się do argumentacji strony przedstawionej pismach z dnia 5 i 7 maja 2015 r.; (18) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak merytorycznego uzasadnienia prawnego i faktycznego postanowienia o odrzuceniu skargi w zakresie doręczenia zarządzenia, a jedynie błędne opisanie adresowej strony przesyłki; (19) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe interpretowanie okoliczności faktycznych w kontekście przesłanek uzasadniających przyjęcie fikcji prawnej doręczenia; (20.art. 141 § 4 p.p.s.a poprzez brak pełnego ustosunkowania się do twierdzeń strony zawartych w pismach z dnia 5 i 7 maja 2015 r.; (21) art. 220 § 3 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że strona została skutecznie wezwana do uiszczenia wpisu sądowego oraz poprzez przyjęcie, że termin do uiszczenia wpisu upłynął bezskutecznie i w konsekwencji poprzez odrzucenie skargi; (22) § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 października 2010 r. w sprawie szczegółowego trybu i sposobu doręczania pism sądowych w postępowaniu cywilnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1222 ze zm.; dalej: rozporządzenie) poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości ustalenia, że do przesyłki dołączono formularz potwierdzenia odbioru zgodny z załącznikiem nr 1 do rozporządzenia; (23) § 3 ust. 1 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości doręczenia przesyłki wskazanemu na niej adresatowi; (24) § 3 ust. 4 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości oznaczenia adresata przesyłki; (25) § 6 ust. 2 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości sporządzenia przez doręczającego zawiadomienia dla adresata o pozostawieniu przesyłki, wskazując w nim placówkę pocztową operatora, z której przesyłkę należy odebrać w ciągu siedmiu dni licząc od dnia następnego pod dniu pozostawienia zawiadomienia; (26) § 6 ust. 2 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości pozostawienia zawiadomienia w drzwiach mieszkania adresata lub w oddawczej skrzynce pocztowej; (27) § 7 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości dokonania przez doręczającego adnotacji o niedoręczeniu przesyłki zawierającej zarządzenie na formularzu potwierdzenia odbioru oraz adnotacji "awizowano dnia" na stronie adresowej niedoręczonej przesyłki i złożenia przez doręczyciela stosownego podpisu; (28) § 7 ust. 2 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości potwierdzenia przyjęcia przez placówkę pocztową operatora od doręczającego i awizowanej przesyłki przez umieszczenie na przesyłce odcisku datownika i złożenia podpisu przyjmującego pracownika; (29) § 8 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości sporządzenia przez placówkę pocztową operatora powtórnego zawiadomienia o możliwości odbioru przesyłki w terminie kolejnych siedmiu dni, licząc od dnia następnego po dniu pozostawienia zawiadomienia; (30) § 8 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości pozostawienia zawiadomienia przez doręczającego w drzwiach adresata lub w oddawczej skrzynce pocztowej; (31) § 8 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości dokonania przez placówkę pocztową operatora zaznaczenia dokonania powtórnego zawiadomienia na adresowej stronie niedoręczonej przesyłki adnotacją "awizowano powtórnie dnia" i złożenia stosownego podpisu; (32) § 8 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości przechowania przez placówkę pocztową operatora przesyłki na okres siedmiu dni, licząc od dnia następnego po dniu pozostawienia powtórnego zawiadomienia; (33) § 10 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości opatrzenia przez placówkę pocztową operatora na stronie adresowej niepodjętej przesyłki zawierającej zarządzenie adnotacji "nie podjęto w terminie" oraz z odciskiem datownika; (34) §11 ust. 1 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości dokonania przez doręczającego adnotacji o przyczynie niedoręczenia przesyłki na formularzu potwierdzenia odbioru, umieszczenia daty i złożenia stosownego podpisu; (35) § 11 ust. 1 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie w zakresie prawidłowości niezwłocznego odesłania przez placówkę pocztową operatora przesyłki wraz z i formularzem potwierdzenia odbioru sądowi wysyłającemu po potwierdzeniu i przyjęcia przesyłki od doręczającego w sposób określony w § 7 ust. 2 rozporządzenia; (36) § 7 ust. 1 pkt 1, § 7 ust. 2, § 8 ust. 2 pkt 2, § 11 ust. 1 rozporządzenia polegające na przyjęciu przez sąd pierwszej instancji, że nieczytelne znaki graficzne znajdujące się na adresowej stronie przesyłki spełniają wymogi podpisu; (37) § 7 ust. 1 pkt 1, § 7 ust. 2, § 8 ust. 2 pkt 2, § 11 ust. 1 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie, że na adresowej stronie przesyłki znajdują się podpisy jako "podpisy osoby doręczającej w formie parafek" oraz "podpisy osoby przyjmującej przesyłkę w siedzibie operatora pocztowego".
- Naczelny Sąd Administracyjny, postanowieniem z dnia 6 listopada 2015 r. o sygn. II FSK 2398/15 oddalił skargę kasacyjną skarżącej. W ocenie NSA, nie można podzielić stanowiska skarżącej co do naruszenia przez sąd pierwszej instancji przepisów art. 2 ust. 1, art. 3 pkt 1, 2, 4, 8 i 20 p.p. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że nadanie i doręczenie przesyłki zawierającej zarządzenie z 30 marca 2015 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego jest skuteczne, pomimo błędnego oznaczenia adresata przesyłki na stronie adresowej przesyłki. Zdaniem NSA, skarżąca formułując zarzut błędnego przyjęcia, że nadanie i doręczenie przesyłki zawierającej zarządzenie jest skuteczne, pomimo błędnego oznaczenia adresata przesyłki na stronie adresowej przesyłki, powinna go powiązać z przepisem dotyczącym doręczenia zastępczego oraz wykazać, że naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik postępowania, czego nie uczyniła. Zaakcentował, że błędne określenie siedziby skarżącej przy prawidłowym określeniu adresata jak i jego adresu nie miało wpływu na wynik postępowania. Podkreślił również, że recepcja jest czynna tylko w określonych, zawężonych godzinach, co przeczy tezie o niemożności niezastania osoby upoważnionej do odbioru korespondencji w czasie działania operatora pocztowego. Skarżąca odniosła się tylko do skrzynek danego operatora pocztowego, nie zaprzeczając posiadaniu jakiejkolwiek skrzynki oddawczej w budynku. Ponadto, podnoszone przez nią okoliczności, w ocenie NSA, należy oceniać przez pryzmat faktu, że są one zawarte w jednostronnych oświadczeniach skarżącej, jak i upoważnionych podmiotów do odbioru korespondencji. Nie mogą zatem się przyczynić do obalenia domniemania wynikającego z dokumentu urzędowego.
- Skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika - radcę prawnego) wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem postanowienia WSA we Wrocławiu z dnia 11 maja 2015 r. o sygn. I SA/Wr 291/15. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła wydanie z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 65 § 1, art. 73 oraz art. 220 § 3 p.p.s.a., a także § 2 ust. 2, § 3 ust. 1 i 4, § 6 ust. 2, § 7 ust. 1 pkt 1 i 2, § 8 ust. 2 pkt 1, 2 i 3, § 10, § 11 ust. 1 rozporządzenia oraz art. 92 ust. 1 p.p. Zdaniem skarżącej, zaskarżone postanowienie jest niezgodne z art. 2, art. 45, art. 78 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.; dalej: Konstytucja RP).
- Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
5.1. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem postanowienia WSA we Wrocławiu z dnia 11 maja 2015 r., I SA/Wr 291/15 podlega odrzuceniu jako niespełniająca wymogu przewidzianego w art. 285a § 1 p.p.s.a. 5.2. Zgodnie z art. 285a § 1 p.p.s.a., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego przysługuje, gdy zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Wyjątek od tej zasady określono w art. 285a § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia przysługuje od prawomocnego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego w wyjątkowych przypadkach, jeżeli strony nie skorzystały z przysługujących im środków prawnych, ale tylko wówczas gdy niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela, chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych. W rozpoznawanej sprawie taki wyjątek nie zachodzi.
Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia i co do zasady przysługuje wyłącznie od tych orzeczeń wojewódzkiego sądu administracyjnego, których zmiana lub uchylenie nie było i nie jest możliwe w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych. Naczelny Sąd Administracyjny rozpatrujący skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia podziela pogląd, zgodnie z którym oznacza to, że skarga taka nie jest dopuszczalna, jeżeli stronie przysługiwał środek odwoławczy i strona skorzystała z tego środka, gdyż w takim przypadku zmiana lub uchylenie orzeczenia było możliwe. Okoliczność, że środek odwoławczy nie został uwzględniony, nie może prowadzić do konstatacji, że zmiana lub uchylenie orzeczenia nie było w ogóle możliwe (zob. m.in. postanowienia NSA: z dnia 22 sierpnia 2012 r., I ONP 6/12; z dnia 6 września 2012 r., I FNP 8/12; z dnia 25 października 2012 r., I FNP 4/12; z dnia 7 lutego 2014 r., I FNP 17/13; z dnia 31 stycznia 2018 r., I GNP 17/17; por. również M. Romańska, w: T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2011, s. 1054; J. Drachal, A. Wiktorowska, G. Rząsa, w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, Warszawa 2011, s. 917 i n.).
5.3. Właśnie z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie, gdyż skarżącej od kwestionowanego na obecnym etapie postępowania postanowienia WSA we Wrocławiu z dnia 11 maja 2015 r., I SA/Wr 291/15, przysługiwała skarga kasacyjna. Co więcej, skarżąca skorzystała z możliwości złożenia tego środka odwoławczego, a Naczelny Sąd Administracyjny, analizując zgodność z prawem zaskarżonego postanowienia WSA we Wrocławiu wyrokiem z dnia 6 listopada 2015 r., II FSK 2398/15 oddalił skargę kasacyjną uznając, że brak jest podstaw do zmiany lub uchylenia tego orzeczenia.
Wymaga w związku z tym podkreślenia, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie może zastępować, wyprzedzać ani uzupełniać skargi kasacyjnej. W przeciwnym razie doszłoby do sytuacji, w której Naczelny Sąd Administracyjny w postępowaniu zainicjowanym skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego, od którego skargę kasacyjną oddalono, dokonywałby po raz kolejny kontroli orzeczenia sądu pierwszej instancji, którego zgodność z prawem była już badana w ramach postępowania kasacyjnego. Należy też zwrócić uwagę, że wykładnia art. 285a § 1 p.p.s.a., dopuszczająca wnoszenie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego, od którego została oddalona skarga kasacyjna, mogłaby prowadzić do podważenia oceny prawnej zawartej w prawomocnym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego i w konsekwencji obejścia art. 285a § 3 p.p.s.a., który dopuszcza wnoszenie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego jedynie w przypadku, gdy niezgodność z prawem wynika z rażącego naruszenia norm Unii Europejskiej. Inne rozumienie art. 285a § 1 i 3 p.p.s.a. podważałoby sens postępowania kasacyjnego, sugerując, że można byłoby najpierw zaskarżyć orzeczenie wojewódzkiego sądu administracyjnego w drodze skargi kasacyjnej, a następnie - jeżeli skarga kasacyjna została oddalona - ponownie zaskarżyć to samo orzeczenie w drodze skargi o stwierdzenie niezgodności wyroku z prawem, podnosząc w zasadzie bez ograniczeń wszystkie zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego lub przepisów postępowania. Takie stanowisko nie znajduje usprawiedliwienia w świetle art. 285a § 1 p.p.s.a., zwłaszcza że gdyby celem ustawodawcy było doprowadzenie do tak szerokiego stosowania tego przepisu, dla osiągnięcia tego celu wystarczające byłoby zrezygnowanie w treści przepisu ze sformułowania "nie było i". Skutkowałoby to pozostawieniem wymogu skargi, zgodnie z którym "zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych nie jest możliwe", co obejmowałoby również przypadki, gdy orzeczenie wojewódzkiego sądu administracyjnego uprawomocniło się w rezultacie oddalenia skargi kasacyjnej. Należy jednak zwrócić uwagę, że zarówno w art. 285a § 1 in fine, jak i art. 285e § 1 pkt 5 p.p.s.a., ustawodawca w drodze koniunkcji (poprzez użycia spójnika "i") połączył ze sobą dwa wymogi dla skutecznego wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia – na wnoszącym ciąży obowiązek wykazania, że wzruszenie skarżonego orzeczenia (1) nie było i (2) nie jest możliwe przy pomocy innych środków prawnych. W tej sytuacji należy przyjąć, że złożona w niniejszej sprawie skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest – wobec dokonanej wyżej wykładni przepisu art. 285a § 1 p.p.s.a. w związku z § 3 tego artykułu – niedopuszczalna z uwagi na to, że zmiana lub uchylenie kwestionowanego postanowienia WSA we Wrocławiu – jak podniesiono wyżej – było możliwe, a postanowienie to było już przedmiotem oceny dokonanej przez Naczelny Sąd Administracyjny pod względem jego zgodności z prawem.
5.4. Podsumowując powyższe rozważania, należy wskazać, że nie zaistniały okoliczności określone w hipotezie normy prawnej wyprowadzonej z art. 285a § 1 p.p.s.a. Stąd na podstawie art. 285h § 2 p.p.s.a., skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia należało odrzucić, jak orzeczono w sentencji, co powoduje brak podstaw do rozpatrzenia zarzutów naruszenia przepisów postępowania (tj. art. 65 § 1, art. 73 oraz art. 220 § 3 p.p.s.a., a także § 2 ust. 2, § 3 ust. 1 i 4, § 6 ust. 2, § 7 ust. 1 pkt 1 i 2, § 8 ust. 2 pkt 1, 2 i 3, § 10, § 11 ust. 1 rozporządzenia oraz art. 92 ust. 1 p.p., a także art. 2, art. 45, art. 78 Konstytucji RP). O zwrocie wpisu sądowego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 w związku z art. 193 i art. 285l p.p.s.a.