Uzasadnienie
Wyrok Sądu pierwszej instancji i przedstawiony przez ten Sąd tok postępowania przed organami podatkowymi.
- 1. Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę H. S. (dalej Skarżąca) na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we Wrocławiu w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji.
- 2. Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W., jako organ egzekucyjny, prowadził postępowanie egzekucyjne wobec Skarżącej na podstawie tytułów wykonawczych z 3 sierpnia 2010 r. z tytułu zaległości w składkach na ubezpieczenie zdrowotne za okres od listopada 2009 r. do stycznia 2010 r. i zawiadomieniami z 3 sierpnia 2010 r. dokonał zajęcia jej świadczenia emerytalnego.
- 3. Pismem z 15 października 2010 r. Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o ograniczenie zajętego świadczenia emerytalnego z kwoty 300 zł do kwoty 100 zł.
W motywach wniosku Skarżąca wskazała, że po opłaceniu wszystkich świadczeń i zobowiązań bankowych pozostaje jej na utrzymanie kwota 50 zł. Do wniosku załączono oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, z której wynikało, iż Skarżąca pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.204 zł brutto, nie posiada żadnych składników majątkowych, mieszka u osoby trzeciej, jest zobligowana do spłacania kredytów bankowych i pożyczek pobranych w 2009 r. na działalność gospodarczą (handel obwoźny), która obecnie jest zawieszona. Ponadto, załączono zestawienie wydatków związanych z zakupem lekarstw, kserokopię faktury za nabyte w 2010 r. materiały ortopedyczne, zestawienie wydatków poniesionych w 2009 r. związanych z prowadzoną działalnością handlową a także wykaz zaciągniętych pożyczek i kredytów w bankach wraz z dokumentacją oraz kserokopię rachunków opłat za prąd i gaz wystawionych na nazwisko osoby trzeciej.
4. Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. postanowieniem z 10 lutego 2011 r. odmówił zwolnienia spod egzekucji prawa majątkowego w postaci świadczenia emerytalnego ponad kwotę wolną od zajęcia w kwocie 100 zł zajętego w postępowaniu egzekucyjnym.
W uzasadnieniu wskazał, iż w przedmiotowej sprawie organ egzekucyjny i wierzyciel to ten sam organ administracji, co oznacza, iż nie zachodzą podstawy od oddzielnego wypowiedzenia się przez wierzyciela co do zgody na zwolnienie spod egzekucji składników majątkowych. Organ egzekucyjny uznał, iż jakkolwiek, w świetle przedstawionych dokumentów, istnieje przesłanka ważnego interesu zobowiązanej, to jednakże organ egzekucyjny ma prawo odmówić zwolnienia, albowiem decyzja o zwolnieniu z egzekucji określonego składnika majątkowego ma charakter fakultatywny i opiera się na tzw. "uznaniu administracyjnym". Zdaniem organu istotną okolicznością w rozpoznawanej sprawie był fakt, iż Skarżąca nie opłacała na bieżąco składek na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu prowadzonej działalności do dnia 20 stycznia 2011 r., a od momentu wszczęcia postępowania egzekucyjnego nie podjęła kroków celem dobrowolnego uregulowania zaległości.
- 5. Decyzją z 1 kwietnia 2011 r. Dyrektor Izby Skarbowej po rozpoznaniu zażalenia Skarżącej, utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji.
W motywach rozstrzygnięcia wskazał, iż obligatoryjne przesłanki do zastosowania instytucji zwolnienia spod egzekucji określonych składników majątkowych to ważny interes zobowiązanego oraz zgoda wierzyciela. Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jako wierzyciel nie wyraził zgody na zwolnienie spod egzekucji wierzytelności z emerytury, co powoduje, że nie została spełniona jedna z przesłanek warunkujących odstąpienie przez organ od zastosowania danego środka egzekucyjnego i tym samym brak jest możliwości do pozytywnego dla zobowiązanej załatwienia sprawy. Organ odwoławczy nie kwestionuje, iż dokonywane potrącenie egzekucyjne z zajętego świadczenia jest dla Skarżącej uciążliwe i że w sprawie zaistniała przesłanka ważnego interesu strony, jednakże Skarżąca winna wykazać takie argumenty, które przemawiałyby za zwolnieniem egzekucji określonych składników majątkowych, ale nie doprowadziły do pokrzywdzenia interesów wierzyciela.
Podkreślił także, że organ egzekucyjny przeanalizował sprawę w aspekcie "ważnego interesu strony", jednakże miał prawo odmówić zwolnienia, albowiem postanowienie o zwolnieniu z egzekucji określonego składnika majątkowego ma charakter fakultatywny oparty na uznaniu administracyjnym, co oznacza, że wypełnienie tych przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania zwolnienia.
Skarga do Sądu pierwszej instancji.
6. W skardze Skarżąca powtórzyła argumenty zawarte w zażaleniu związane z problemami zdrowotnymi i kłopotami finansowymi. Podkreśliła, że ma 84 lata. Z uwagi na niski wymiar emerytury podjęła od roku 1992 prowadzenie działalności gospodarczej "H. o.". Z uwagi na pogarszający się stan zdrowia w 2010 r. zmuszona była poddać się zabiegowi operacyjnemu, co pociągnęło za sobą dodatkowe koszty leczenia i rehabilitacji. Od dnia 20 lipca 2010 r. Skarżąca, w związku ze stanem zdrowia nie prowadzi działalności gospodarczej. Wskazała, iż potrącanie z zajętej emerytury kwoty 300 zł stanowi dla Skarżącej znaczny ubytek w jej budżecie domowym. Wobec braku własnego mieszkania, mieszka u osoby trzeciej i jest zmuszona ponosić wszystkie opłaty i świadczenia związane mieszkaniem i mediami. Najpoważniejszym wydatkiem jednak jest spłata zaciągniętych znacznych pożyczek i kredytów bankowych na prowadzoną działalność. Wobec powyższego Skarżąca wnosi o "zatwierdzenie wniosku o układ ratalny i spłatę zaległości po 100 zł miesięcznie". Takie ograniczenie w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym pomogłoby, zdaniem Skarżącej, spłacić zaciągnięte kredyty i pożyczki w bankach, a nadto wystarczyłoby na wyżywienie.
7. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko zawarte w sprawie. Ponadto wskazał, iż zaległości objęte tytułami wykonawczymi zostały już wyegzekwowane, a zatem postępowanie egzekucyjne zostało zakończone.
Uzasadnienie rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji.
- 8. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie organu pierwszej instancji nie naruszają prawa w stopniu nakazującym ich uchylenia.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie wierzyciel i organ egzekucyjny to ten sam podmiot i w takiej sytuacji zajęcie stanowiska wobec wniosku zobowiązanego następuje w rozstrzygnięciu wydawanym przez organ egzekucyjny na podstawie art. 13 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm., dalej u.p.e.a.), bez konieczności wydawania odrębnego postanowienia w tym przedmiocie. Oznacza to również, że organ w treści postanowienia wydawanego na podstawie tego przepisu winien, rozważając wyrażenie zgody na zwolnienie z egzekucji, rozważyć równocześnie przesłankę ważnego interesu, co też w niniejszej sprawie nastąpiło.
W postanowieniu o odmowie wyrażenia zgody na zwolnienie spod egzekucji świadczenia emerytalnego Skarżącej wierzyciel przedstawił powody swojego stanowiska i uczynił to po dokładnym rozważeniu okoliczności faktycznych sprawy. Jako przekonywującą ocenić należy argumentację, że Skarżąca występując o zwolnienie z egzekucji, winna wykazać nie tylko przesłanki przemawiające za zwolnieniem z egzekucji określonych składników majątkowych, ale także, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z jej innych składników majątkowych. Z ustaleń organów jednoznacznie wynika, iż Skarżąca takiego majątku nie wskazała, a ponadto zwolnienie miało jej umożliwić wywiązanie się z innych zobowiązań wobec banków, co też uniemożliwiłoby zaspokojenie jakiegokolwiek zadłużenia zobowiązanej wobec Skarbu Państwa i mogło doprowadzić do całkowitej bezskuteczności postępowania egzekucyjnego.
W ocenie Sądu organ nie kwestionował ważnego interesu Skarżącej, uwzględniono sytuację majątkową i zdrowotną strony oraz okoliczności powstania zaległości, jednakże o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria, a zwolnienie spod egzekucji nie może prowadzić do sytuacji niezaspokojenia wierzyciela i bezskuteczności egzekucji.
Reasumując Sąd wskazał, że w toku postępowania organy podjęły wszelkie niezbędne działania do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, a w uzasadnieniu postanowień w przekonywujący i pozbawiony cech dowolności sposób oceniły zebrany w sprawie materiał dowodowy.
Skarga kasacyjna.
9. W skardze kasacyjnej pełnomocnik Skarżącej wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentu w postaci upoważnień wydanych w trybie art. 268 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej k.p.a.) M. T. i A. K. do działania w imieniu odpowiednio Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. i Dyrektora Izby Skarbowej we Wrocławiu na okoliczność uprawnienia osób upoważnionych do wyrażenia zgody przez wierzyciela na zwolnienie z egzekucji administracyjnej w związku z wydanymi w sprawie postanowieniami z 10 lutego 2011 r. i 1 kwietnia 2011 r. na podstawie art. 13 § 1 u.p.e.a., uchylenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu na rzecz pełnomocnika Skarżącej kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym w wysokości 360 zł, powiększone o podatek od towarów i usług w wysokości 23%.
W oparciu o art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153 poz. 1270 z późn. zm., dalej p.p.s.a.), autor skargi kasacyjnej podniósł zarzut naruszenia:
- - art. 13 § 1 u.p.e.a. poprzez uznanie, że w rozpoznawanej sprawie odmowa zwolnienia z egzekucji określonego składnika majątkowego Skarżącej była tożsama z oświadczeniem o braku zgody wierzyciela na zwolnienie z egzekucji,
- - art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 268a k.p.a. i art. 104 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm., dalej k.c.) przez zaniechanie kontroli sądowej w przedmiocie sprawdzenia zakresu upoważnienia do działania w imieniu Skarżącej osób wydających postanowienia z dnia 10 lutego 2011 r. i 1 kwietnia 2011 r., w szczególności upoważnienia do składania oświadczeń woli w przedmiocie zgody wierzyciela na zwolnienie z egzekucji w trybie art. 13 § 1 u.p.e.a.
- 10. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o nieuwzględnienie wniosku Skarżącej o dopuszczenie na podstawie art. 106 § 3 w zw. z art. 193 p.p.s.a. dowodu z dokumentu w postaci upoważnień wydanych w trybie art. 268a k.p.a. M. T. i A. K., oddalenie skargi kasacyjnej, zasądzenie od Skarżącej na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
- 11. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że rozpoznaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny podlega skarga kasacyjna, która jest sformalizowanym środkiem zaskarżenia, podlegającym określonym w ustawie – p.p.s.a. wymogom.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek nieważności postępowania, wymienionych enumeratywnie w art. 183 § 2 p.p.s.a., co oznacza związanie granicami skargi kasacyjnej.
Przepis art. 174 p.p.s.a. stanowi, że skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto należy zwrócić uwagę, że zarzut naruszenia prawa musi być wyraźnie postawiony, to znaczy wskazywać konkretny przepis prawa oraz sposób jego naruszenia. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest, bowiem zobowiązany ani też uprawniony do precyzowania za stronę zarzutów skargi kasacyjnej bądź poszukiwania za nią naruszeń prawa, jakich mógł dopuścić się wojewódzki sąd administracyjny (por. wyroki NSA z 10 grudnia 2010 r. II FSK 1387/09 i II FSK 1389/09, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Kolejnym elementem prawidłowo sporządzonej skargi kasacyjnej jest, nie tylko sformułowanie podstaw kasacyjnych ale także ich uzasadnienie, które polega na wykazaniu, że stawiane zarzuty mają usprawiedliwioną podstawę i zasługują na uwzględnienie (por. wyrok NSA z 3 listopada 2010 r., I FSK 1663/09 oraz z 26 października 2010 r., II OSK 1667/09 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Te ogólne uwagi były konieczne wobec dostrzeżonych niedociągnięć skargi kasacyjnej.
12. Skarga kasacyjna zawiera dwa zarzuty. Jeden z nich odwołuje się do naruszenia art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach. Zdaniem skarżącej ewentualny brak upoważnienia osób działających w toku postępowania w imieniu strony przeciwnej do składania oświadczeń w przedmiocie wyrażania lub odmowie wyrażania zgody na zwolnienie z egzekucji jest równoznaczne z przekroczeniem zakresu upoważnienia do działania w imieniu strony przeciwnej i tym samym skutkuje nieważnością wydanych postanowień na podstawie art. 104 k.c. w zw. z art. 268a i art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a.
Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu stwierdzić należy, że jak wynika z dotychczasowego przebiegu postępowania zarówno przed organami, jak i Sądem pierwszej instancji, Skarżąca nie miała wątpliwości dotyczących umocowania osób podpisujących postanowienia Dyrektora Oddziału ZUS i Dyrektora Izby Skarbowej. W skardze kasacyjnej również nie przedstawia żadnych okoliczności, które miałyby świadczyć o możliwym braku umocowania osób podpisujących postanowienia do działania w imieniu wymienionych organów. Autor skargi kasacyjnej wskazuje jedynie na konieczność przeprowadzenia dowodu, który mógłby wykazać nieważność postępowania administracyjnego.
Należy jednak zwrócić uwagę na to, że Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygał sprawę w jej granicach nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Pomimo tego nie dostrzegł, aby w rozpoznawanej sprawie mogło dojść do naruszenia powoływanych w skardze kasacyjnej przepisów. W tej sytuacji autor skargi kasacyjnej chcąc skutecznie podważyć dokonaną przez Sąd pierwszej instancji kontrolę legalności wydanych postanowień, powinien wskazać na naruszenie art. 134 § 1 p.p.s.a. w powiązaniu z przepisami regulującymi postępowanie administracyjne. Poza tym brak jest argumentacji, która uzasadniałaby zarzut naruszenia art. 268a k.p.a., z kolei art. 104 k.c. w ogóle nie znajdował w tej sprawie zastosowania.
13. Niezasadny jest także zarzut naruszenia art. 13 § 1 u.p.e.a. poprzez uznanie, że w rozpoznawanej sprawie odmowa zwolnienia z egzekucji określonego składnika majątkowego Skarżącej była tożsama z oświadczeniem o braku zgody wierzyciela na zwolnienie z egzekucji.
Zgodnie z tym przepisem organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na ważny jego interes, może zwolnić z egzekucji określone składniki majątkowe zobowiązanego, jeżeli zobowiązany uzyskał na to zgodę wierzyciela.
Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela argumentację przedstawioną przez Sąd pierwszej instancji w zakresie prawidłowego zastosowania powyższego przepisu. W rozpoznawanej sprawie wierzyciel i organ egzekucyjny to ten sam podmiot – Dyrektor Oddziału ZUS w W.. Jak słusznie stwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w takiej sytuacji zajęcie stanowiska wobec wniosku zobowiązanego następuje w rozstrzygnięciu wydawanym przez organ egzekucyjny na podstawie art. 13 § 1 u.p.e.a., bez konieczności wydawania odrębnego postanowienia w tym przedmiocie. W takim przypadku zajęcie stanowiska przez wierzyciela, co do wyrażenia zgody na zwolnienie z egzekucji składnika majątku zobowiązanego zawiera rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia określonych składników majątkowych spod egzekucji.
Jak słusznie zauważono w odpowiedzi na skargę kasacyjną, w rozstrzygnięciu organu egzekucyjnego, będącego jednocześnie wierzycielem, muszą znaleźć się rozważania na temat zaistnienia przesłanki "ważnego interesu" zobowiązanego. Tego rodzaju rozważania znalazły się w kwestionowanym postanowieniu Dyrektora Oddziału ZUS w W.. Stwierdził on przecież, że przesłanka ta w rozpoznawanej sprawie wystąpiła, jednak pomimo tego, opierając swoje rozstrzygnięcie w granicach "uznania administracyjnego", odmówił zwolnienia spod egzekucji prawa majątkowego w postaci świadczenia emerytalnego ponad kwotę wolną od zajęcia w wysokości 100 zł.
14. Biorąc powyższe pod uwagę Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. Jednocześnie na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. z uwagi na charakter sprawy odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu rozstrzygnięto na podstawie art. 250 p.p.s.a.